Thursday, March 26, 2020

पुलंची संस्मरणीय भेट

१९९९ मधला नोव्हेंबर महिना..

तेव्हा मी गोदरेज-जीई अप्लायन्सेस मध्ये कामाला होतो. तिथला माझा सहकारी विक्रम भोपटकर, (माझ्यासारखाच पुलंचा वेडा चाहता) मला एकदा बसमध्ये म्हणाला (त्यावेळी पुणे ते गोदरेज - शिरवळ, बस ने ये-जा करत असू), पुलंना भेटायची खूप इच्छा आहे रे. त्यांचा ८ नोव्हेंबर ला वाढदिवस आहे. त्याला विचारलं तुला खरंच भेटायचंय? हो म्हणाला.. ठीक आहे.. मी करतो व्यवस्था. (अस्मादिक), कशी काय?.. तो

मी घरी पोहोचल्यावर टेलिफोन डिरेक्टरी मधून पुलंचा घरचा नंबर शोधून काढला.. आणि थेट फोन लावला..

स्वतः सुनीताताई देशपांडेंनी माझा कॉल घेतला..

मी - नमस्कार.. मी शशी करंदीकर, उद्या पुलंचा वाढदिवस आहे, त्यांना भेटायची इच्छा आहे.. कधी आलं तर चालेल?

सुनीताताई - तुम्ही पुण्यात राहता ना? मग एक काम करा, उद्या यायच्या ऐवजी तुम्ही १२ तारखेला या म्हणजे तुम्हाला शांतपणे त्यांना भेटता येईल. उद्या खूप गर्दी असेल त्यामुळे तुम्हाला नीट भेटता येणार नाही.

मी - चालेल.. परत कॉल करू का?

सुनीताताई - हो ११ तारखेला मला कॉल करा आणि आजच्या संभाषणाचा संदर्भ द्या म्हणजे मला चटकन कळेल.

मी - ठीक आहे. अच्छा

७ नोव्हेंबर पासून ११ नोव्हेंबर पर्यंतचा काळ जाता जात नव्हता.. शेवटी ती ११ तारीख उजाडली आणि पुन्हा नव्या उत्साहाने सुनीताताईंना कॉल केला.

मी - नमस्कार, मी शशी करंदीकर. आपले ७ तारखेला बोलणे झाले होते पुलं ना भेटण्यासंदर्भात.. आपण मला त्यांना उद्या भेटायला या असे सुचविले होते..

सुनीताताई - हो हो आहे लक्षात.. या तुम्ही उद्या.. ७ ~ साडेसात पर्यंत या

मी - एक छोटासा प्रॉब्लेम आहे.. मी शिरवळहून बस ने येणार.. ट्रॅफिकमुळे उशीर होऊ शकतो..

सुनीताताई - हरकत नाही, पण शक्यतोवर लवकर येण्याचा प्रयत्न करा..त्यांना फार वेळ जागं ठेवता येत नाही.

मी - नक्की अच्छा

विक्रम ला हि बातमी दिली आणि तो माझ्यावर प्रचंड खुश झाला..

*१२ नोव्हेंबर १९९९*

ह्याच दिवशी सकाळच्या सुमारास माझी मैत्रीण सोनाली अधिकारी हिचा कॉल आला.. "आज माझ्या "वाऱ्यावरची वरात" नाटकाचा शुभारंभाचा प्रयोग आहे बालगंधर्व ला, तू येतोयस"..(ती त्या नाटकात कडवेकरमामींची भूमिका करत होती). किती छान योगायोग आहे असा विचार करून तिलाही सोबत न्यायचे ठरवले.. तिला हे समजल्यावर तीही प्रचंड खुश झाली कारण तीसुद्धा त्यांना पहिल्यांदाच भेटणार होती..

शेवटी भेटीची वेळ ठरली आणि आम्ही भांडारकर रोड वरच्या "मालती-माधव' बिल्डिंगमधल्या त्यांच्या घरी वेळेत पोहोचलो..

घराचा दरवाजा स्वतः सुनीताताईंनी उघडला.. आणि आमचं स्वागत इतक्या अगत्यपूर्वक केलं की जसे काही आमचा वर्षानुवर्ष परिचय आहे. घरात प्रवेश करताच एक विशेष समाधान लाभले.. स्वतः सुनीताताई आमच्यासाठी खाऊ आणि पाणी घेऊन आल्या.. आम्हाला कुठलेही अवघडलेपण येणार नाही याची विशेष दक्षता त्या घेत होत्या आणि आम्ही सर्व मनातल्या मनात, "आपण कित्ती भाग्यवान आहोत" याचाच विचार करीत आमचं म्हणजे कधी एकदा पुलंना भेटतोय असं झालं होतं.. आणि इतक्यात, व्हीलचेअरवरून सुनीताताई पुलंना दिवाणखान्यात घेऊन आल्या.. देवाचे दर्शन झाल्याचा साक्षात्कार त्याक्षणी झाला. मी सोफ्यावर बसलो होतो तो ताडकन उठून त्यांच्या पायाशी बसलो. सुरवातीला काही क्षण वाक्य जुळवण्यात गेली.. आणि मनाचा हिय्या करून प्रत्येकाची ओळख करून दिली.. सोनालीची विशेष ओळख करून दिली कारण ती त्यांच्या नाटकात काम करत होती. तिनेही त्यांना वाकून नमस्कार केला आणि तिने तिच्या शुभारंभाच्या प्रयोगाला साक्षात पुलंचा आशीर्वाद घेतला.. मग मी माझ्याविषयी सांगताना, माझ्या आजोबांबद्दल विषय काढला.. दोघेही कलाप्रांतातले.. मी म्हंटलं, कि आपल्या भारतातल्या पहिल्या बोलपटाचे "आलमआरा" चे कॅमेरामन माझे आजोबा होते.. ते विशेष बोलत नव्हते पण माझ्याशी काही वाक्य बोलले.. त्यांनी नाव विचारल्यावर मी सांगितले, अनंत परशुराम करंदीकर.. त्यावर चटकन पुलं म्हणाले.. हां हां बरोबर ती त्रयी होती.. करंदीकर दिवेकर आणि पाटणकर.. पुलंच्या त्या अवस्थेतही त्यांची स्मरणशक्ती इतकी जबरदस्त आहे हे बघून आम्ही सर्वच अचंबित झालो होतो.. त्यांच्या आजाराची पूर्ण कल्पना असल्यामुळे, त्यांना जास्त त्रास द्यायचा नाही ह्या उद्देशाने आम्ही आमची भेट १५ ते २० मिनिटात एक फोटो सेशन करून आटोपती घेतली . ती २० मिनिटं आमच्यापैकी कोणीही विसरणं शक्य नाही.. खरोखर धन्य ते पुलं.. त्यांच्या प्रतिभेला त्रिवार वंदन!

-शशी करंदीकर

Monday, January 20, 2020

माझे जीवनगाणे

सात नोव्हेंबर हा पं. जितेंद्र अभिषेकी यांचा स्मृतिदिन, तर आठ नोव्हेंबर हा पु. ल. देशपांडे यांचा जन्मदिन. याचं औचित्य साधून ‘कविता...स्वरांनी मोहरलेल्या’ या सदरात आज पाहू या ‘माझे जीवनगाणे’ या मंगेश पाडगावकरांनी लिहिलेल्या, अभिषेकीबुवांनी गायलेल्या आणि ‘पुलं’नी संगीत दिलेल्या गाण्याबद्दल...  
‘माझे जीवनगाणे’ हे गाणं ऐकतांना गाण्यातल्या पहिल्या तीन शब्दांबरोबर एकाच वेळी अभिषेकीबुवा, पु. ल. देशपांडे आणि मंगेश पाडगावकर या तीन महान व्यक्तींचं स्मरण होतं. एखादं गाणं असं जन्मत:च रत्नजडित स्वरमुकुट लेवून येतं. अनमोलत्वाचं बिरुद घेऊनच जन्माला येतं. तसंच या गाण्याचं झालं असं वाटतं... गाणं सुरू झाल्याबरोबर रसिकमनात आनंदलहरी उमटू लागतात. आपलं अवघं भावजीवन व्यापून टाकणारे मंगेश पाडगावकरांचे शब्द, अभिषेकीबुवांचे स्पष्ट उच्चार आणि लयकारीनं नटलेली गायकी आणि ‘पुलं’चं हवंहवंसं, रसिकांना आपलंसं करणारं, नव्हे पुलकित करणारं संगीत म्हणजेच ‘माझे जीवनगाणे’ हे गीत. रसिकहो हे लिहिता लिहिताच गाणं कानामनात सुरू झालंय...

माझे जीवनगाणे
व्यथा असो आनंद असू दे
प्रकाश किंवा तिमिर असू दे
वाट दिसो अथवा ना दिसू दे
गात पुढे मज जाणे... माझे जीवनगाणे...


कुणाचं आहे हे स्वगत? कवी पाडगावकरांचं, बुवांचं की ‘पुलं’चं ? आत्ता या क्षणी वाटतंय, की तिघांचंही... पं. जितेंद्र अभिषेकी यांचा आज स्मृतिदिन. उद्या म्हणजे आठ नोव्हेंबरला ‘पुलं’चा जन्मदिन... या दिग्गजांच्या स्मरणयात्रेत कविवर्य मंगेश पाडगावकरांच्या शब्दांची पालखी मन:चक्षूंपुढे झुलत चाललीय. खरंच हे गाणं ऐकणं म्हणजे एक अलौकिक अनुभव! शब्दांचा, स्वरांचा आणि गायनाचा... हा त्रिवेणी संगम आकाशवाणीतच व्हावा हा किती सुंदर योगायोग. ‘पुलं’ आकाशवाणीतच नाट्यनिर्माते होते, पाडगावकरही आकाशवाणीत कार्यरत होते आणि अभिषेकीबुवांनीही एका मुलाखतीत सांगितलं होतं, की त्यांनीही जवळजवळ साडेनऊ वर्षं आकाशवाणीत काम केलं होतं. ‘रेडिओत नसतो, तर असं चौफेर मी काहीच करू शकलो नसतो. नाटक, संगीत, दिग्दर्शन, स्वररचना या सगळ्या गोष्टी मी रेडिओमुळे मी करू शकलो,’ असं त्यांनी म्हटलं होतं. अभिषेकीबुवा १९४२च्या सुमारास पुण्यात आले. ‘गाणं हेच आपलं जगणं’ हाच ध्यास घेऊन बुवा मार्गक्रमण करत राहिले. अभिषेकीबुवांबद्दल ‘पुलं’ म्हणायचे, की दत्तगुरूंसारखे २१ गुरू त्यांनी केले. अभिषेकीबुवांनी विविध घराण्यांचा अभ्यास केला. मिंड, मुरकी, तान अशा प्रत्येक गोष्टीचा सखोल अभ्यास केला, प्रचंड मेहनत आणि रियाजानं कमावलेला आवाज ही बुवांची वैशिष्ट्यं. या सर्व वैशिष्ट्यांनिशी बुवांचं गाणं बहरत गेलं.

कधी ऐकतो गीत झऱ्यातून
वंशवनाच्या कधी मनातून
कधी वाऱ्यातून कधी ताऱ्यातून
झुळझुळतात तराणे... माझे जीवनगाणे...


‘पुलं’ नाट्यनिर्माते म्हणून आकाशवाणीत असताना त्यांनी ‘भिल्लण’ ही संगीतिका केली होती. मंगेश पाडगावकरांचं काव्य, ‘पुलं’चं संगीत, मुख्य गायक पं. जितेंद्र अभिषेकी, विदुषी किशोरी आमोणकरही होत्या. आकाशवाणीवरून ही संगीतिका प्रसारित झाली होती, तेव्हा रसिक श्रोत्यांना श्रवणसुखाची पर्वणी अनुभवायला मिळाली असेल! आसमंतात ध्वनिलहरींऐवजी आनंदलहरी प्रसारित झाल्या असतील. ही संगीतिका प्रसारित होणार होती, तेव्हा बुवांनी आपल्या आईला, बहिणीला मोठ्या अभिमानानं सांगितलं होतं, ‘आज रात्री साडेआठ वाजता रेडिओ ऐका. तुम्हाला कळेल, की मी कोणत्या कामात गुंतलो होतो.’ रेडिओवर संगीतिका प्रसारित झाली आणि त्या संगीतिकेतील गाण्यांच्या आनंदलहरींवर आजतागायत मराठी मनं पुलकित होताहेत.


‘पुलं’ नेहमी म्हणायचे, की माझं पहिलं प्रेम संगीत! आणि मग साहित्य... बालगंधर्वांचं गाणं बालपणी कानावर पडलं आणि चांगल्या गाण्याचा बालमनावर झालेला संस्कार कधीही पुसला गेला नाही. गवई होण्याचं स्वप्न पूर्ण झालं नाही; पण उत्तम संगीतकार म्हणून ‘पुलं’ची ओळख अवघ्या संगीतविश्वाला झाली. ‘मी गाणं शिकतो’ या ‘पुलं’च्या एका लेखात त्यांच्या गाणं शिकण्याच्या धमाल गोष्टी त्यांनी सांगितल्या आहेत. मुंबईला गेल्यावर पांडुबुवांकडच्या गायनाच्या क्लासच्या गमती वाचून आपली हसून हसून पुरेवाट होते. पांडुबुवा सगळ्यांना ‘देवराया’ म्हणायचे. हे सांगून ‘पुलं’नी गाण्याच्या क्लासमधल्या गंमती सांगताना त्यांच्यातला एक मजेदार संवाद लिहिलाय.


‘आवाज आणि आवाजी यात फरक कोणता?’ मी तसा चेंगट आहे.
‘तसा फरक नसतो देवराया.’
‘पण मग आवाज केव्हा म्हणायचा न् आवाजी केव्हा म्हणायचं ?’
‘हे पहा, एखाद्या बाईला बाई केव्हा म्हणायचं न् बया केव्हा म्हणायचं, याचा काही कायदा आहे का? पोराला पोरगंही म्हणतात, कार्टंही म्हणतात. आमचंच बघा ना, गायन क्लासला कधी आम्ही कलेची सेवा म्हणतो, तर कधी पोट जाळण्याचा धंदा म्हणतो. आता ‘सा’ लावा देवराया.’
‘का हो बुवा, ‘सा’ला ‘सा’ का म्हणतात?’
‘देवराया, आता आपलं डोकं...’
‘काय?’
‘नाही, उदाहरणार्थ... आपलं डोकं..’
‘माझं डोकं, त्याचं काय?’
‘आपल्या डोक्याला काय म्हणतात?’
‘डोकं’
‘डोकं, खोकं का नाही म्हणत? तसंच ‘सा’ला ‘बा’ म्हणून कसं चालेल ?’
आणि मग मी ‘सा’ लावला.

‘पुलं’च्या गळ्यातल्या ‘सा’ऐवजी पेटीवरचा ‘सा’ मात्र फुलत गेला. त्या ‘सा’ने त्यांची आयुष्यभर संगत केली. संगीतातला ‘सा’ आणि साहित्यातला ‘सा’ त्यांचं जीवनगाणं बनून राहिले. पार्ल्यातल्या अजमल रोडवरच्या त्रिंबक सदनात २२ रुपयांना विकत घेतलेली पेटी ‘पुलं’ना खूप प्रिय होती. पुलं म्हणजे महाराष्ट्राचं लाडकं व्यक्तिमत्त्व. त्यांच्या नुसत्या नावानं मराठी मन हरखून जातं. तुसड्या, माणूसघाण्या चेहऱ्यावरही स्मितरेषा उमटवणारं नाव म्हणजे ‘पुलं’! जिवंतपणी दंतकथा होण्याचं भाग्य लाभलेलं नाव म्हणजे ‘पुलं’! संगीतकलेबद्दल विलक्षण प्रेम, जिव्हाळा, आत्मीयता असणाऱ्या ‘पुलं’नी संगीताविषयी भरभरून लिहिलंय. आपल्या भाषणांमधून सांगितलंय. भावगीत गायनाबद्दल अतिशय तळमळीनं त्यांनी लिहिलंय, ‘भावगीत गायन हा संगीत प्रकार टिकावा, असं गायकांना वाटत असेल, तर अभिजात संगीताचा अभ्यास अपरिहार्य आहे. त्याशिवाय लयीची आणि स्वरांची मूल्यं समजणं अशक्यच आहे.’


पं. जितेंद्र अभिषेकी यांचा आज स्मृतिदिन आणि उद्या ‘पुलं’चा जन्मदिन साजरा करताना कवी मंगेश पाडगावकरांनी लिहिलेली आणि या दोन दिग्गजांच्या संगीतकलेनं मोहरलेली कविता गुणगुणत राहू या...

गा विहगांनो माझ्या संगे
सुरावरी हा जीव तरंगे
तुमच्या परी माझ्याही सुरातून
उसळे प्रेम दिवाणे... माझे जीवनगाणे...



- डॉ. प्रतिमा जगताप
संपर्क : ९४२२२ ९२३८४
(लेखिका पुणे आकाशवाणी केंद्रातून वरिष्ठ उद्घोषिका म्हणून निवृत्त झाल्या आहेत.)
(कविता... स्वरांनी मोहरलेल्या या सदराचे पुस्तक आणि ई-बुक खरेदी करण्यासाठी येथे क्लिक करा.)