Thursday, September 19, 2019

प्रिय `पु.ल.` आजोबा

महाराष्ट्राचं लाडकं व्यक्तिमत्व पु. ल. देशपांडे यांच जन्मशताब्दी वर्ष. आजही मराठीत पु.ल.च बेस्टसेलर लेखक आहेत. सर्वात लोकप्रिय स्टँड अप आहेत. आजची तरुण पिढीही त्यांना मिस करतेय.

प्रिय `पु.ल.` आजोबा,

आज तुमचा वाढदिवस! आमच्यासाठी आनंददिवस. तुमच्या वाढदिनी तुम्हाला खूप खूप शुभेच्छा. हा वाढदिवस खूप खास आहे कारण तुमचं जन्मशताब्दी वर्ष सुरू होतंय. बेंबट्या जोशीच्या भाषेत सांगायचं तर 'नेट पॅक रिचार्ज करा आणि लोकांचे बड्डे साजरे कराSSS', अशी काळानुरूप वेळ आलेली असतानाही तुमचा बड्डे मला आणि माझ्यासारख्या असंख्य मराठी माणसांना थोडं हळवं व्हायला भाग पाडतो. तुम्हाला वाटेल, 'का बुवा? हळवं का?' तर तुमच्या निखळ निरागस विनोदाची प्रचंड गरज असताना तुम्ही सदेह नाहीय आमच्यात म्हणून.

'पु.ल. आपल्या साहित्यरूपाने अमर झाले आहेत,' वगैरे सखाराम गटणेछाप वाक्यं बोलायला ठीक आहेत हो, पण सांप्रतकाळी जी विनोदनिर्मिती होते आहे ती बघता तुमचं सदेह असणं खूपच गरजेचं वाटतं. त्यामुळे तुमच्या वाढदिवसाला आणि तुम्ही गेलात तो दिवस, या दोन्ही दिवशी खूप हळवं व्हायला होतं. तुमच्या काळात माणसं कुणाच्यातरी आठवणीनं हळवी झाली की पत्रं लिहायची. मनातल्या भावनांना वाट करून द्यायची. हे पत्र त्याच प्रकारचं आहे. अनावृत्त पत्र म्हणून एक भानगड आहे मराठीत, तसलं काहीतरी आहे हे.

तुम्ही आम्हाला काय दिलं किंवा सखाराम गटणेच्या भाषेत सांगायचं तर 'तुमच्या साहित्यरुपी वटवृक्षाच्या छायेखाली अनेक पांथस्थ येतात. पण त्याची वटवृक्षाला काय कल्पना!’ तर ती कल्पना तुम्हाला नव्हे तर ती जाणीव स्वतःला करून द्यावी म्हणून हा पत्रप्रपंच.

आजोबा, तुम्ही आम्हाला निर्मळ हसायला शिकवलं. आपण खूपदा हसतो. भरपूर आनंद झाल्यावर. कोणाची तरी फजिती केली किंवा झाली तर. कोणाचा तरी अपमान झाल्यावर किंवा असेच काहीसे प्रसंग आल्यावर. यातून एक नैसर्गिक प्रवृती दिसते ती म्हणजे इतरांची फटफजिती झाली की आपण हसतो. यामागे नेमकी काय भावना असते वगैरे सायकोलॉजिकल भानगडी राहुद्यात. पण यामधे निर्मळ हसू क्वचितच असतं.

म्हणून जो आपल्या चेहऱ्यावर निर्मळ, निखळ हसू आणतो तो खूप ग्रेट असतो आपल्यासाठी. चार्ली, लॉरेल अँड हार्डी,हल्ली मिस्टर बिन हे सगळे आम्हाला खूप खूप आवडतात. कारण त्यांचे सगळे विनोद स्वतःवर असतात. स्वतःचा वेंधळेपणा दाखवून त्यातून विनोद निर्माण करणारे असतात. तुम्ही अगदी हेच मराठी साहित्य-नाटक-सिनेमांतून केलं.

तुमचा विनोद कोणाचीतरी खिल्ली उडवावी यापेक्षा माणसाच्या जगण्यातील विसंगती आणि दांभिकता यावर चिमटे काढणारा होता. आणि चिमटेही कसें, तर पेस्तनजींच्या बायडीने पेस्तनजींना काढलेल्या चिमट्यांसारखे. या चिमट्यांनी वेदना कमी आणि सुख जास्त मिळतं.

तुमचा धोंडो भिकाजी जोशी असो किंवा नाथा कामत, अंतूशेठ असो किंवा नारायण, शिव्यांचा अखंड कानडी झरा रावसाहेब असोत किंवा आमचा मधु मलुष्टे असो, हरितात्या असोत किंवा पेस्तनजी, बबडू असो किंवा चितळे मास्तर आणि सगळ्याच व्यक्ती, वल्ली आणि तुम्ही तुमच्या पुस्तकं, नाटक आणि सिनेमे यातून उभ्या केलेल्या प्रत्येक व्यक्तिरेखा खूपखूप हसवतात. शेवटी हृदयात एक बारीकशी कळ उठवून जातात.

हल्ली विनोद म्हणजे फक्त 'जबड्यांचा व्यायाम' बनत असताना तुमचा विनोद जबड्यासोबतच मेंदूलाही व्यायाम देतो आणि तोही योगासारखा. मोठाल्या महागड्या जिममधल्या एक्सरसाईजसारखा नाही हं!

तुमचा किंवा एकंदरीतच निखळ विनोद समजून घेणं, हे हसण्यावारी नेण्याइतकं सोप्पं नसतं. मग तुमचे विरोधक `पु.ल. आऊटडेटेड झालेले आहेत`, `पु.ल. म्हणजे ओव्हररेटेड साहित्यिक` असे भयंकर विनोद करून स्वतःच हास्यास्पद ठरतात. हेच बघा न, `अरें भाषण कसले देतोंस... राशन दे राशन...` असं म्हणणारा 'अंतू' आजच्या सत्ताधाऱ्यांच्या कारभाराच्या संदर्भात कधी नव्हे इतका काळाशी सुसंगत वाटतो आणि आजच्या परिस्थितीत अगदी फिट्ट बसतो

पु.ल. आऊटडेटेड झाले असतील तर मग नवीन आणि काळाशी सुसंगत विनोदी साहित्याची निर्मिती करायला हवी ना टीकाकारांनी ? पण जिथं विनोद समजतच नसतील तर त्यात नवनिर्मिती व्हायची तरी कशी? आता हेच बघा ना,

`...आणि इथे ही मुख्याध्यापिका स्वतःचाच शेपटा खेळवत बोलत होती आणि तेही ओठाला ओठ न लावता......स्वतःच्या !`

आता तुमच्या या वाक्यात विनोद नेमका कुठं आहे हे कळलं पाहिजे. सरोज खरेमधे आहे की तिच्या लिपस्टिक्ड मराठीमधे आहे की तुम्ही 'ओठ' आणि 'स्वतःच्या' या दोन शब्दांत घेतलेल्या दीड दोन सेकंदांचा पॉजमधे आहे, हे कळायला हवं ना?

ज्याला पॉजमधे विनोद आहे, हे कळतं, तो वाह्यात विनोद करू धजत नाही. मुळात, तुम्हाला कुठं पॉज घ्यायचा आणि कुठे स्टॉप घ्यायचा हे परफेक्ट कळायचं म्हणून तुम्ही पु.ल. होतात. ज्यांना कळत नाही, असे विपुल होऊन गेले आणि होताहेत. तुमच्या अढळपदाकडे पाहून होणारा मत्सर जिथंतिथं व्यक्त करताना दिसताहेत.

आजोबा, तुम्ही आमच्यासाठी अजून काय केलं सांगू? तुम्ही आमच्या चिंता, स्ट्रेस, जगण्याची आवश्यक धडपड आणि त्यातून येणारी अस्वस्थता या सगळ्यातून निखळ हसू टिकवून ठेवलंत.

'दुःखं, दगदग, अडचणी विसरण्यासाठी भरपूर हसायला हवं', असली सायकॉलॉजिकल भानगड तुमच्या काळात अस्तित्वात नव्हती. लोक साध्या प्रसंगावर, एकमेकांच्या आणि स्वतःच्याही रोजच्या जगण्यातील विसंगतीवर हसायची आणि विशेष म्हणजे दुःखं फार मोठी होती आणि असलीच तर ती दूर करायला विनोद केलेच पाहिजेत अशी वेळ आलेली नव्हती की गरज बनली नव्हती.

पण काळानुरुप जगण्याचे संदर्भ, आयुष्याची गणितं बदलत गेली. आणि आयुष्यात बेरीज-वजाबाकी-भागाकार यायला लागला आणि जगणं बोअरिंग व्हायला लागलं तसं मग खळखळून हसण्याचं महत्व पटायला लागलं, पण त्यामुळे विनोद थोडासा बिघडत गेला. कोणतीही गोष्ट गरज बनली की त्या गरजेचा धंदा व्हायला लागतो. मग ती गरज कशीही पूर्ण करण्याकडे भर दिला जातो. मागणी तसा पुरवठा, हे हल्लीचं तत्त्व विनोदाला अधिकाधिक हास्यास्पद होत जातोय.अशावेळी तुमचा विनोद मात्र सुखद जाणीव करून देतो.

आजोबा, तुमच्या विनोदानं , 'विनोद ही जाणीव आहे, गरज नव्हे' हेच अधोरेखित केलं आहे. हल्ली विनोदाने माणसं एकमेकांची शत्रू होतील की काय, अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे, इतका तो बिघडलाय. अशावेळी तुमचा विनोद माणसं जोडून ठेवतोय. अगदी टेक्नोसॅव्ही पिढीलाही. म्हणजे, हल्ली सोशल मीडियावर 'आयटी'तली आणि ऐटीतली माणसंदेखील तुमच्या विनोदाने एकमेकांशी सहज जोडली जातात.

तुम्हीच म्हणायचात, `माणूस हसला की आपला झाला.` अगदी तसंच आहे हे. ओठांवर स्मितरेषा आणणारा हवा, दोन माणसांच्यातील सीमारेषा वाढवणारा नव्हे. तुमचा विनोद अशा सीमारेषा मिटवणारा आहे.

हे झालं साहित्याचं, याजोडीला तुमची नाटक, सिनेमे, संगीत यातील चौफेर मुशाफिरी देखील आनंदाचा एक प्रचंड मोठा ठेवा आहे. म्हणजे 'बटाट्याच्या चाळी'तील एच्च. मंगेशराव आणि वरदाबाईंची 'तुम बिन मोरी' गाऊन तुम्ही आमचं हसून हसून पोट दुखवता. तुम्हीच 'नाच रे मोरा' या गदिमांच्या बालगीताला संगीत देऊन लहान मुलांना आनंदाने नाचायला लावता. तुम्हीच पाडगावकरांच्या 'माझे जीवनगाणे' संगीतबद्ध करून जीवनाचे सार संगीतमय करून टाकता. तुम्हीच 'शब्दावाचून कळले सारे' यातून आम्हा तरुणांच्या भावनांना संगीत देताना त्यातल्या 'मिठीत तुझिया या विश्वाचे रहस्य मज उलगडले' यावर आम्हाला 'महिवरून' टाकता. तुम्हीच अगदी नास्तिक असून सुद्धा 'इंद्रायणी काठी' मधून वारकऱ्यांच्या भक्तीश्रद्धेला अगदी आमच्या विठ्ठलातुकेच साजिरे सूर देता.

मराठी समाजातल्या प्रत्येक घटकांसाठी तुम्ही काही ना काही दिलं आहे. हे असं किती लोकांना जमतं हो, सगळ्यांना जे हवं ते देणं? तुम्ही अगदी लीलया केलंय हे सगळं, याचं कारण तुम्हाला स्वतःला त्यातून मिळणारा निर्मितीचा आनंद आणि सुखाची अनुभूती.

तुमच्या 'वाऱ्यावरची वरात' मधलं 'दिहिल देहेके देखो, मुहुजे महत रोहोको, मुहुजे पिलाहो एहेक कहप कोहोको' ऐकलं कि हातातलं काम सोडून नाचावं वाटत हो. बोरकरांच्या कविता तुम्ही आम्हाला इतक्या सुंदर समजावून दिल्या की'पुलंनी बोरकरांच्या कवितांचं वाचन' केलं या चार शब्दांत ती घटना सांगणं हा नतद्रष्टपणा ठरतो.

आजोबा, हल्लीच्या भाषेत सांगायचं तर तुम्ही मराठीतले पहिले 'स्टँडप कॉमेडीयन' होता आणि एकमेव दर्जेदार देखील. पण ते 'कॉमेडीयन' म्हणजे अगदीच हलका शब्द वाटतो तुमच्या उत्तुंग व्यक्तिमत्वापुढे. खरंतर तुमच्या अष्टपैलूव्यक्तिमत्त्वापुढे साष्टांग नमस्कार घालण्यापालिकडे काहीच करू नये असंच खूपदा वाटतं.

किती आणि काय काय सांगावं तुमचं कर्तृत्व? अजून खूप खूप सांगावंस वाटतं हो तुम्हाला, पण मग हे पत्र कमी आणि'वर्तमानपत्र' जास्त वाटेल. (हसा ना हो, तुम्ही विनोदी लेखक दुसऱ्यांच्या विनोदांना हसतच नाही का? आठवलं का कोण ते?)

तुमच्या साहित्य, कला, नाटक, सिनेमा, संगीत इत्यादी क्षेत्रातल्या तुमच्या योगदानाबद्दल तुमचं कौतुक करायला,आभार मानायला शंभर वर्षदेखील कमी पडावीत इतकं सगळं करून ठेवलं आहे हो तुम्ही. एका वाक्यात सांगायचं तर , 'तुम्ही आम्हाला निर्मळ हसायला शिकवलं'

सोशल मीडियाच्या उत्क्रांतीनंतरची विनोदाची वाटचाल अजूनच गंभीर झालीय. वाटचाल आहे की विनोदाचा अंतिम प्रवास वेगाने सुरू झालाय? असा प्रश्न पडावा इतकी वाईट परिस्थिती निर्माण झालीय. म्हणजे सोशल मीडियावर टाकावा म्हणून विनोद निर्माण करावा, लिहावा तर तो विनोद लिहिताना त्यातील शब्दांच्या संख्येइतक्याच स्मायलीज,ईमोजी वगैरे टाकाव्या लागतात आणि इतकं करूनही समाधान होत नसल्यानं पुढे 'हाहाहाहा' असं हसण्याचं आवाहन करणारी अक्षरं लिहावी लागतात. सोबत कुठल्यातरी असाध्य रोगावरच्या गोळ्यांची किंवा हॉलिवूडमधल्या स्कायफाय सिनेमांची नावं वाटावी असे 'lol', 'lolz', 'ROFL' इत्यादी शब्द देखील टाकावे लागतात. तेव्हा कुठं तो विनोद वाचणारी माणसं हसण्याची थोडीफार शक्यता निर्माण होते.

एकेकाळी दर्जेदार विनोदाची परंपरा असलेलं मराठी साहित्य-कलाविश्व आज उत्तम विनोदासाठी अक्षरशः दीनवाणं झालंय. आता आपण कोणत्याही विनोदावर हसू लागलो आहोत. 'सेन्स ऑफ ह्युमर' हा नॉन्सेन्स होऊ लागलाय.आपली सामाजिक, आर्थिक, राजकीय परिस्थिती गंभीर आहेच, आणि याकाळात चेहऱ्यावर हसू आणायला उपयोगी पडणाऱ्या विनोदाचीही परिस्थिती गंभीर अशीच आहे. आपण केवळ परिस्थितीवर सूड उगवायचा म्हणून कोणत्याही विनोदावर नुसते हसत सुटलो आहोत.

थोडक्यात, आपण आणि आपला विनोद दिवसेंदिवस अधिकाधिक हास्यास्पद होत चाललो आहोत. असोच! आजोबा,नको हे चिंतन वगैरे, बस्स झालं! आम्हाला खळखळून हसवणाऱ्या वल्लीला हे असं गंभीर पत्र लिहू नयेच!

आजोबा, एक इच्छा आहे. तुम्ही, आमच्या उपदेशपांडे आज्जीबाई, बेंबट्या सहकुटुंब सहपरिवार, अंतूशेठ, दामले मास्तर, चितळे गुरुजी, सख्या, नाथा कामत, बबडू, नारायण, रावसाहेब, पेस्तनजी, हरितात्या, कायकेनी गोपाळ, अप्पा भिंगार्ड्या, मधु मलुष्टे, एखादी सुबक ठेंगणी, उस्मानशेठ, बगूनाना, झंप्या दामल्या, एच्च. मंगेशराव, वरदाबाई इत्यादी इत्यांदींसोबत 'रत्नांग्री ते मुंबई' एसटी प्रवास करायचाय. ती म्हैस आडवी येईपर्यंत.

तुम्ही याल ना त्या बस मधून?

वाट बघतोय तुमच्या उत्तराची !

तुम्हाला आजोबा मानलेल्या लाखों नातवांपैकी एक नातू

सुहास

(कृपया अक्षरांस हसू नये, म्हणण्याची सोय आता राहिली नाहीय, हेही विशेष.)


सुहास नाडगौडा

मुळ स्रोत -- http://kolaj.in/published_article.php?v=P-l-deshpande-we-miss-youBQ0818769

Tuesday, August 27, 2019

जेथे जातो तेथे, तू माझा सांगाति

पु.ल.… कधीतरी तुमच्याशी खूप बोलायचं आहे. नाटक, सिनेमा सोडून चार सुखदुःखाच्या गोष्टी बोलू या. तुम्ही सगळ्यांना हसवलंत. तुम्हाला कुणीतरी हसवायला नको का? म्हणून तरी भेटू या कधीतरी…
                                                       
मध्यंतरी एका व्यक्तीची आणि माझी भेट झाली. गप्पांच्या ओघात बोलता-बोलता तो म्हणाला, ‘पुलंचं लिखाण आता आऊटडेटेड वाटायला लागलंय नाही’? खरकन् माझा चेहरा उतरला. कानशीलं गरम झाली. तो पुढे काय म्हणतोय मला ऐकू येईनासं झालं. काहीतरी चमत्कार व्हावा ही धरणी दुभंगावी आणि या इसमाला धरणीमातेने आपल्या पोटात घ्यावं, असं मला वाटायला लागलं. त्याला म्हणावसं वाटलं. मित्रा जागीच तुझ्या अंगावर रॉकेल टाकून तुला जाळून टाकायला हवं. सरणावर जाळायची पद्धतही आता आऊटडेटेड झाली आहे. ही नवीन पद्धत तुला कशी वाटतीये सांग. पण पुलंचं एक वाक्य आठवलं. ‘काही लोकांची वागण्याची तऱ्हाच अशी असते की ज्यांच्या हातात मद्याचा पेला देखील खुलतो, पण काही लोकं दूध देखील ताडी पिल्यासारखं पितात’. थोड्याच वेळात माझा संताप शांत झाला. मी विचार केला की असं कुणाच्याही विचारस्वातंत्र्यावर घाला घालणारे आपण कोण. ही लोकशाही आहे. इथे विचारस्वातंत्र्य एखाद्या पिसाळलेल्या कुत्र्यासारखं काम करतं. दुनियाभर कुठंही लाळ गाळत हिंडायचं, कुणालाही चावायचं, वेळ बघायची नाही काळ बघायचा नाही, कुणावरही कधीही भुंकायचं. असा विचार मनात आला आणि असं एखादं कुत्रं रस्त्यात दिसल्यावर सर्वसाधारण माणूस जशी प्रतिक्रिया देईल तीच मी दिली. आणि मी अजिबात चकार शब्दही न बोलता तिथून निघून गेलो. माझ्या डोक्यात असंख्य विचारांनी गर्दी केली होती. इतकी की डोक्याचा म्हणजे लोकलचा डबा झाला होता. त्या बेधुंद अवस्थेत मी कधी बोरीवली स्टेशन गाठलं ते कळलंच नाही. लोकलमध्ये बसलो. नशिबाने खिडकीजवळची जागा मिळाली. लोकल सुरू झाली. बिल्डिंगा, रूळ मागे पडायला लागले आणि परत एकदा त्याच विचारांनी माझ्या डोक्यात उसळी मारली.

मी आश्चर्यचकीत झालो होतो. का मला वाईट वाटत होतं, का परत परत मला चीडच येत होती… या सर्व मिश्र कोलाहलातून मी मार्ग काढत होतो. असं कुठलं लिखाण या माणसाच्या वाचनात आलं असेल की याला पु. ल. देशपांड्यांसारख्या प्रतिभावंत झऱ्याचं खळाळणारं निर्मळ पाणी डबकं वाटायला लागलंय. मुळात कुठलीही संजीवनी आऊटडेटेड कशी होईल? ही संजीवनी ज्यांना-ज्यांना मिळाली त्या माझ्यासारख्या कितीतरी लोकांचं जीवन समृद्ध झालं आहे. अशा लोकांची संख्या जवळजवळ असंख्यच आहे. पुलंनी माझ्यासारख्या अनेकांच्या दुःखी मनाला आनंदाचे, समाधानाचे पंख लावून हास्याच्या आकाशात उंचच्या उंच भराऱ्या मारायला लावल्या आहेत. एकटेपणाला सोबत असायची ती त्यांच्या एखाद्या पुस्तकाची किंवा कथाकथनाच्या सीडीची. माझ्या गाडीत नेहमी पुलंच्या कथाकथनाची सीडी असते. त्यामुळे सहा तासांचा प्रवास सहा मिनिटांतच संपल्यासारखा वाटतो. पुलं हे नाटककार, लेखक, नट, दिग्दर्शक, संगीतकार तर होतेच, पण त्यांच्यात एक खट्याळ आणि बघितल्या बघितल्या सगळ्यांना आवडणारं गुटगुटीत बाळ असावं असं मला नेहमी वाटतं (अशी बाळं कॅलेंडरवर असतात). काही दिवसांपूर्वी ‘बटाट्याची चाळ’ ह्या त्यांच्या एकपात्री प्रयोगाची जुनी चित्रफीत माझ्या बघण्यात आली. त्यातली सर्व पात्रं आपलीशी वाटत होती. पुलंच्या ह्या ‘बटाट्याच्या चाळी’त आपल्याला राहायला मिळालं तर! आणि ह्या सर्व पात्रांशी आपली ओळख झाली तर काय मज्जा येईल! अण्णा पावशे, एच. मंगेशराव, राघुनाना, काशीनाथ नाडकर्णी, सोकाजीनाना त्रिलोकेकर, नाट्यभैरव कुशाभाऊ वगैरे मंडळींबरोबर गट्टी जमली तर! आहाहा! आपण तर एका पायावर टू बिएचके फ्लॅट बिनशर्त सोडायला तयार आहे. ही सगळी पात्रं पु.ल. एकटेच रंगमंचावर रंगवतात. पण यातला प्रत्येकजण स्वतंत्रपणे जिवंत होऊन आपल्याला भेटतो. याचं कारण लेखक, दिग्दर्शक आणि अभिनेता या पुलंमधल्या तिघांनी स्वतःशी प्रामाणिक राहून सूक्ष्मपणे केलेलं निरीक्षण असावं. मी पुलंच्या खूप नंतरच्या पिढीतला. पण आजही त्या गमती मला ताज्यातवान्या करतात. माझ्यातल्या नट, लेखक आणि दिग्दर्शकामध्ये एक नवीन उमेद, चैतन्य निर्माण करतात. ही गोष्ट फक्त ‘बटाट्याच्या चाळी’चीच नाही तर त्यांच्या प्रत्येक कथेतलं एखादं पात्र मी असावं असं मला वाटतं. त्यांच्या ‘म्हैस’ नावाच्या कथेत, मला पण त्या एसटीने प्रवास करावासा वाटतो. रावसाहेबांच्या अड्ड्यात मलाही सामील व्हावसं वाटतं. मलाही हरितात्यांच्या तोंडून शिवाजीमहाराजांच्या गोष्टी ऐकाव्याशा वाटतात. पुलंबरोबर बिगरी ते मॅट्रिकपर्यंत त्यांच्याबरोबर त्यांच्या वर्गात जाऊन बसावसं वाटतं. मलाही दामले मास्तरांची एखादी छडी खावीशी वाटते. केशर मडगावकर ज्या ऑफिसमध्ये रिसेप्शनिस्ट आहे, मलाही त्या ऑफिसमध्ये काम करावसं वाटतं. ही सगळी पात्रं जवळचे मित्र वाटायचं कारण म्हणजे पुलंमध्ये ती पात्र निर्माण करण्याचं असलेलं दैवी कसब. एवढं छान सुचतंच कसं? प्रत्येक गोष्टींकडे अजब दृष्टिकोनातून बघण्याचं हे एकमेवाद्वितीय सामर्थ्य आणि दृष्टी त्यांच्यामध्ये आली कुठून? त्यांनी काय केलं. कसं केलं? कुणी घडवलं असेल हे पु. ल. देशपांडे नावाचं अजब विश्व? ज्या विश्वात तुम्ही गेलात, तर कधी तुमची समाधी लागेल सांगता येत नाही. असली समाधी भंग करणं मेनकेलाही जरा जडच जाईल.

लोकल जोगेश्वरी स्टेशनवरून जात होती. मला आठवलं पुलंचं बालपणही जोगेश्वरीतल्या ‘सरस्वतीबाग’ नावाच्या त्यांच्या आजोबांनीच स्थापन केलेल्या वसाहतीत गेलं. कसे असतील लहानपणी पुलं. मला नेहमी वाटतं, खोड्या काढून पळून जाणारी मुलं असतात ना तसे ते असावेत. खोड्या म्हणजे कुणाला टपली मारून किंवा कुणाची फजिती करून नव्हे, तर गुदगुल्या करून. हाच गुदगुल्या करण्याचा गुण त्यांच्या लेखनातही आला आहे. आणि याच गुदगुल्यांनी त्यांनी अनेक हास्यांच्या बागाच नाही, तर मोठमोठी घनदाट जंगलंही फुलवली आहेत.

मला त्यांचा कधीही सहवास लाभला नाही. त्यांच्या कहाण्या ऐकून कल्पनेनेचं मनाचं समाधान करून घ्यावं लागलं. अर्थात कडाक्याच्या थंडीत उबदार दुलईची कल्पना करण्यासारखंच हे समाधान आहे. मी नेहमी कल्पना करतो. कसे असतील ‘ती फुलराणी’च्या रिहर्सलचे दिवस. ज्याचं लेखन आणि दिग्दर्शन पुलंनी केलं. भक्ती बर्वे, सतीश दुभाषी, पु.ल. यांच्यामध्ये काय चर्चा घडत असतील. मध्यंतरी भक्ती बर्वेंचं एक पुस्तक वाचनात आलं. त्यांनी फुलराणीच्या अनुभवाबद्दल लिहिलं आहे. त्या म्हणतात- ‘तालमीमध्येच ‘ती फुलराणी’ दिवसागणिक बहरत होती. तमाम मराठी रसिकांनी प्रयोगात अक्षरशः डोक्यावर घेतलेला ‘तुला शिकविन चांगलाच धडा’चा प्रसंग पुलंच्या लेखनाच्या ताकदीची साक्ष पटवणारा होता. परंतु तालमीतच पु.ल. मला म्हणाले. ह्या प्रसंगाला वन्स मोअर मिळतो की नाही बघ. मी अचंबित झाले. एखाद्या गाण्याला किंवा वाद्य वादनाला अशी दाद मिळणं स्वाभाविक आहे. पण नाटकातल्या काव्यमय स्वगताला अशी दाद मिळणं शक्यच नाही. पण अखेर पुलंचा. आपल्या शब्दांवरचा विश्वासच सार्थ ठरला. वन्स मोअर आला आणि एकदा नाही, अनेकदा.’ अर्थात भक्ती बर्वेंसारख्या कसलेल्या अभिनेत्रीचाही त्यात वाटा आहेच. पण दिग्दर्शक म्हणून आपल्या कलाकारांबद्दल वाटणारा हा अढळ विश्वास, हे दिग्दर्शक म्हणून त्यांचं कौशल्यही आहेच. पुढे त्या म्हणतात- ‘पुलंच्या मार्गदर्शनाखाली काम करण्याची सर्वात मोठी संधी मला मिळाली. तालमीच्या ठिकाणी पुलंचं असणं, वागणं, बोलणं, त्यांची विचार करण्याची पद्धत, त्यांची नाट्यतंत्रावरची हुकूमत, त्यांच्या प्रगल्भ जाणिवा आणि त्यांच्याच लेखणीतून उतरलेली भूमिका समजून घेणं, हा सगळाच माझ्या आगळ्या-वेगळ्या आनंदाचा जतन करून ठेवावासा वाटणारा ठेवा होता. कविता कशी आविष्कृत करायची, शब्दांचं महत्त्व आणि आशयाची अभिव्यक्ती म्हणजे काय, हे मला पुलंच्या मार्गदर्शनामुळे चांगलंच ठाऊक झालं. मूळ हे नाटक जॉर्ज बर्नार्ड शॉचं ‘पिग्मॅलीयन’ हे आहे. पण पुलंनी मराठीत ते साकारताना त्याचं रूपडं पालटून टाकलं. मराठी भाषेची सौंदर्यस्थळं, रांगडेपण, कोमलता, म्हणी आणि वाक्प्रचार असा सगळ्यांचा हे नाटक प्रत्यय देतं.’

पुलंनी निर्माण केलेली कुठलीही कलाकृती अनुभवताना. परिपूर्ण भोजनाचा आस्वाद घेतल्याचं समाधान मिळतं. सर्वात चविष्ट पदार्थ विनोद असतो. थोडसं वास्तवाचं तिखट असतं. कुणाचंतरी आंबट व्यक्तिचित्रण असतं. कुठल्यातरी प्रसंगाचा गोडवा असतो. एकूण अनुभव भयंकर समाधानकारक आणि परिपूर्ण असतो. ते सर्वोत्तम संगीतकारही होते. स्वर्गीय आनंद देणारी पेटी ते वाजवायचे. ते, वसंतराव देशपांडे, भीमसेन जोशी हे सगळे रात्र-रात्र गाण्याच्या मैफिली जमवत. बापरे! काय असेल तो स्वर्गीय अनुभव. अंगावर सरसरून काटाच आला. ज्या ज्या लोकांनी माझं नाटक आ‍वर्जून पाहायला हवं होतं असं मला वाटतं, त्यात पु.ल. हे अग्रगण्य आहेत. मग मी स्वतःच पुलंना माझ्या कल्पनेत माझ्यासमोर उभं करतो आणि त्यांच्याशी बोलतो. त्यांना प्रयोगाला येण्याचं आग्रहाचं आमंत्रण देतो- ‘बरं का पु.ल. पुढच्या आठवड्यात पार्ल्यात शो आहे, माझ्या नाटकाचा. तुम्ही यायला हवं. ते म्हणतात. अरे बाबा माझे गुडघे दुखतात हल्ली. शक्य होईल असं वाटत नाही. मग मी म्हणतो. एवढंच ना. तुम्ही कशाला काळजी करता. मी आहे ना. मी स्वतः गाडी घेऊन तुम्हाला घ्यायला येईन. मराठी कलाकार असलो, तरी माझ्याकडे आज कार आहे. माझ्या खांद्याचा आधार घेऊन तुम्ही चाला. पण तुम्ही यायलाच हवं. प्रयोगानंतर पाठीवर तुमच्या शाबासकीची थाप मला पाहिजे आहे. तुमच्या पायावर डोकं ठेवून तुमचा आशीर्वाद घ्यायचा आहे. आता असे पायच नाही राहिले ज्यांच्या पायावर डोकं ठेवावं. तेवढ्यासाठी तरी तुम्ही यायलाच हवं. आणखी एक, कधीतरी तुमच्याशी खूप बोलायचं आहे. नाटक, सिनेमा सोडून चार सुखदुःखाच्या गोष्टी बोलू या. तुम्ही सगळ्यांना हासवलंत. तुम्हाला कुणीतरी हासवायला नको का? म्हणून तरी भेटू या कधीतरी.’ पण अचानक सत्य परिस्थितीची जाणीव होते आणि रावसाहेबांसारखं म्हणावसं वाटतं. हे देवसुद्धा हरामखोरच की हो. ज्याला नको त्याच्यात नेऊन घालतंय बघा आलो असतो काही वर्षं मी आधी जन्माला तर काय बिघडलं असतं.

दादर स्टेशन आलं. मी लोकलमधून खाली उतरलो. घराच्या दिशेने चालू लागलो. वाटेत एका दिग्दर्शकाचा फोन आला. ‘अरे पुलंवर एक सिनेमा बनवतोय. तू पुलंचं काम करावं अशी इच्छा आहे.’ स्थळ, काळ, वेळ मी कशाचीही पर्वा न करता मोठ्याने ओरडलो- ‘काय?’

निखिल रत्नपारखी
महाराष्ट्र टाईम्स
१९ एप्रील २०१५