Friday, April 23, 2021

कशासाठी? पोटासाठी... खंड्याळ्याच्या घाटासाठी

पुण्यातील बालगंधर्व रंगमंदिराच्या उभारणीत पु. ल. देशपांडे यांचा अत्यंत महत्त्वाचा सहभाग होता. २६ जून १९६८ रोजी या रंगमंदिराचं उद्घाटन झालं. यंदा हे रंगमंदिर सुवर्णमहोत्सव साजरा करत आहे. उद्घाटनावेळी पुणे महापालिकेनं ‘नमन नटवरा’ ही स्मरणिका प्रकाशित केली होती. त्या स्मरणिकेत ‘पुलं’नी आपल्या जादुई लेखणीनं लिहिलेला लेख येथे प्रसिद्ध करत आहोत.
...............
‘कशासाठी? पोटासाठी... खंड्याळ्याच्या घाटासाठी’ हे काही नुसतंच एक बालगीत नाही. पुण्या-मुंबईच्या प्रवासात आगगाडीच्या ठेक्यावर ज्या कुणाला ते प्रथम सुचलं, त्यानं या वरपांगी केवळ बाळगोपाळांसाठी रचलेल्या ओळीमागं जगण्याचं एक फार मोठं सूत्र दडवलं आहे.

पावसाळ्याचे दिवस होते. पुण्या-मुंबईचा आगगाडीनं प्रवास करत होतो. अचानक मला खडकामागं दडलेला झरा दिसावा तसं त्या गाण्यामागलं सूत्र सापडलं. पुणं-मुंबई प्रवासातच कशाला? साऱ्या जीवनातच ‘कशासाठी?’ याचं पहिलं उत्तर ‘पोटासाठी’ हेच आहे; पण एवढंच नाही. ‘पोटासाठी’ या उत्तराला शंभरातले फक्त पास होण्यापुरते मार्क आहेत. त्यापुढलं ‘खडाळ्याच्या घाटासाठी’ हे फार महत्त्वाचं आहे.

आमची गाडी ‘कशासाठी पोटासाठी’ करत चालली होती. डब्यातली मंडळी इकडल्या-तिकडल्या गप्पांत रंगली होती. बोगद्यातून गाडी बाहेर आली आणि गप्पा थांबल्या. सगळ्यांचे डोळे खिडक्यांबाहेर लागले. श्रावणाचे दिवस होत आणि बाहेर हिरव्याचा सोहळा साजरा होत होता. आतापर्यंत जी मंडळी दैनंदिन कटकटीच्या गोष्टी बोलत होती, ज्यांच्या चेहऱ्यावर मुख्यत: वैतागच दिसत होता, त्यांचेदेखील चेहरे बदलले. जो तो एक-दुसऱ्याला सह्याद्रीवर चढलेली ती झऱ्यांची आणि धबधब्यांची लेणी दाखवायला लागला. रिव्हर्सिंग स्टेशनजवळचा तो अलौकिक चित्रपट, ती नागफणी, त्या दऱ्या, एखादी टणाटण उड्या मारत जाणारी माकडांची टोळी, तीन दिवसांचं चरित्र होऊन फुललेला तेरडा, ते हिरवं तळकोकण... साऱ्या डब्याचा नूरच बदलला. कोणीतरी सांगत होतं, पुण्या-मुंबईसारख्या आगगाडीचा प्रवास जगात कुठं नसेल. काय सुंदर आहे!

‘कशासाठी? पोटासाठी!’चा उत्तरार्ध खंडाळ्याच्या घाटानं पुरा केला. डब्यातली मंडळी काही प्रथमच त्या गाडीनं मुंबईला निघालेले नव्हती. गिरणी-कारखान्यांतून किंवा कचेऱ्यांमधून सोय पाहणारांना ‘पोटासाठी’च आमची आगगाडी ओढून नेत होती आणि नेता नेता सांगत होती, की नुसतं पोटासाठी नव्हे, तर खंडाळ्याच्या घाटासाठीसुद्धा. इथल्या गर्द वृक्षराजीसाठी... रानफुलांसाठी... झऱ्यांसाठी... धबधब्यांसाठी. पाळण्यातल्या पोराच्या अंगावरून हलकेच दुलई ओढावी तसं हिवाळ्यात डोंगरमाथ्यावरून धुकं ओढलं जातं हे पाहण्यासाठी!

एखादी मुन्सिपालटी जेव्हा नाटकाचं थेटर बांधते त्या वेळी कशासाठीचं उत्तर फक्त ‘पोटासाठी’ एवढंच ज्यांना मान्य आहे, त्यांना आश्चर्याचा धक्का बसतो. रोज दाराशी कचऱ्याची पेटी साफ करणारा माणूस रात्रीच्या गाण्याच्या बैठकीत बाजाची पेटी वाजवताना दिसला, तर जसा धक्का बसेल तसा धक्का बसतो. कारण ते हात फक्त झाडू धरण्यासाठीच निर्माण झाले आहेत, ती बोटं आपल्या पोरांची बेफिकिरीनं रस्त्यात केलेली विष्ठा गोळा करण्यासाठी उपयोगात आणायच्या योग्यतेची आहेत, हे ह्या असल्या प्रवृत्तीच्या लोकांनी स्वत:च ठरवलेलं असतं.

‘म्युनिसिपालिटी’ ही संस्था बिचारी जन्मकाळीच काही अनिष्ट ग्रह घेऊन उपजली. संपूर्ण स्वराज्याची हक्कानं मागणी करणाऱ्या भारतीयांच्या पदरात इंग्रजांनी स्थानिक स्वराज्य टाकलं. पंक्तीला मानानं बसण्याचा हक्क असलेल्यांची उष्टी पत्रावळ टाकून बोळवण केली अशी लोकांची भावना झाली. ‘आम्हाला तुमचे हे स्थानिक स्वराज्य नको,’ ही राष्ट्रीय प्रवृत्तीच्या माणसांची पाहिली प्रतिक्रिया होती. हे नको असलेलं पोर घरात कुणीतरी आणून टाकलं होतं. त्यामुळं म्युन्सिपालटीत जाणारे मेंबर एक तर अराष्ट्रीय इंग्रजधार्जिणे किंवा कोणी तरी गल्लीगणेश हाच ग्रह मनात रुजला. लोकशाहीचा श्रीगणेशा गिरवण्याची पाटी आपल्या हाती लागली आहे असे न मानता, केवळ रस्त्यातला केर काढण्याचा आणि मयताचे पास लिहिण्याचा अधिकार देऊन इंग्रजानं आपल्याला फसवलं, असं भारतीयांना वाटलं. त्यातून महाराष्ट्रात तर माधवराव जोशांच्या ‘म्युनिसिपालिटी’ नाटकानं म्युनिसिपालिटीची प्रतिमाच अशी खुळ्यांचा दरबार असल्यासारखी रंगवली, की पुन्हा तो खरवडून स्वच्छ सुंदर करणं जवळजवळ अशक्य करून टाकलं. दुर्दैवानं आसपास घडतही तसंच होतं. माधवरावांच्या विनोदी प्रतिमेला पंचपक्वान्नांचं खाद्य पुरवण्याची जणू अहमहमिका लागली होती. ‘म्युन्शिपालटीची मेंबरं’ ही जशी काही जीवनातल्या नाटकात विनोदी पात्रं म्हणूनच अवतरली आहेत, ही कल्पना रूढ झाली.

बरं, लोकांच्या पुढं तरी म्युनिसिपालिटी म्हटल्यावर चित्रं काय उभी राहत होती... कचऱ्यांचे ढिगारे आणि सटीसामाशी ते हलवायला येणाऱ्या गाड्या.... रस्त्यात ओशाळवाणं होऊन वेडंवाकडं उभं राहिलेल्या दिव्याचं ते करुण मिणमिणणं... म्युन्सिपाल्टीच्या शाळांचे ते कोंडवाडे.. ते भयाण मोफत दवाखाने... आणि अखेरचा तो अटळ पास... ही असलीच विद्रूप चित्रं! सार्वजनिक निवडणुकांचा तो पहिलावहिला अनुभव. मतासाठी चालणाऱ्या उमेदवारांच्या त्या दिव्य लीला लोक प्रथमच पाहत होते. कारभारातला ‘आग सोमेश्वरी बंब रामेश्वरी’ हा गलथानपणा अनुभवायला मिळत होता. असल्या या विसंवादी वातावरणात वाढणारं हे पोर पुढं काही पराक्रम करून दाखवू शकेल ही मुळी कुणाची अपेक्षाच नव्हती. विड्यांची थोटकं टाकायच्या डबड्याला ‘मुन्शिपालटी’ म्हटलेलं आजही आढळतं. असल्या ह्या अवलक्षणी बाळाकडून जीवनात कसल्याही पराक्रमाची अपेक्षा करायचीच कशी?

स्वातंत्र्यानंतर मात्र परिस्थितीत बदल घडायला लागले. मुख्य फरक पडला म्हणजे ‘म्युनिसिपालिटीची’ नगरपालिका झाली. हा केवळ नावापुरताच फरक आहे असे मी मानत नाही. हिंदी भाषेत ‘नागर-निगम’ म्हणतात. मला त्यापेक्षा ‘नगरपालिका’ हा शब्द अधिक योग्य वाटतो. इंग्रजांच्या राज्यात ज्या ज्या काही सुधारणा घडायच्या त्या साहेबाच्या मेहेरबानीनंच घडायच्या. या सुधारणांना नोकराला दिलेल्या ‘पोस्ता’चं स्वरूप असे. स्वातंत्र्यानंतर भारतीय जनमानसात घडलेला महत्त्वाचा बदल म्हणजे चांगल्या रीतीनं जगण्याच्या हक्काची जाणीव. आता सार्वजनिक बाग ही महाराणीच्या वाढदिवसाची गरिबांना भेट म्हणून नव्हे, तर एक सार्वजनिक गरज म्हणून फुलवलीच पाहिजे - असल्या सुंदर बगिच्यांतून फिरणं आणि जीवनाचा आनंद उपभोगणं हा आमचा हक्क आहे - ही भावना उत्पन्न झाली. ‘गोरगरीब’ हा शब्द केवळ आर्थिक संदर्भात राहिला. गुरासारखा गरीब या मानसिक संदर्भात नव्हे. लोकशाहीनं गोरगरिबांतल्या गरीब माणसाला श्रीमंताइतकाच शासनाला प्रश्न विचारण्याचा आणि शासनाच्या कारभारात भाग घेण्याचाही हक्क दिला. माणसं मनानं ‘स्वतंत्र’ होणं हा राजकीय स्वातंत्र्याचा उद्देश हळूहळू उमगायला लागला. ‘म्युन्सिपालिटीचा कारभार ना? हा असाच चालायचा,’ ही उपेक्षेची किंवा असहायपणाची जाणीव जाऊन म्युन्सिपालिटीचा कारभार कसा चालला पाहिजे, याचा आता विचार होऊ लागला. आचाराची पहिली पायरी विचार ही आहे.

आता म्युन्सिपालिटीकडे पालकत्वाची भूमिका आली. कराच्या रूपात वसूल केलेल्या रकमेच्या विनियोगातून केवळ सार्वजनिक आरोग्यच नव्हे, तर मानसिक आरोग्यही सुधारलं पाहिजे या कर्तव्याची जाणीव हे पालकत्व करण्यासाठी निवडलेल्या नगरपित्यांना झाली. (ज्यांना अजूनही झाली नसेल त्यांनी ती करून द्यायला हवी.) गेल्या दहा-पंधरा वर्षांत आपल्या पुणे शहरातच केवढा विलक्षण फरक पडला! - रोज पडतो आहे. ‘आम्हाला अधिक सुंदर वातावरणात जगण्याचा हक्क आहे,’ असा जणू काय एक मूक आक्रोश चालावा, अशा रीतीनं पुण्याच्या पुराण्या नगररचनेत बदल घडून येताहेत.

आज एखादा पुणेरी रिप व्हॅन विंकल जागा झाला, तर पुण्यातले रुंदावलेले रस्ते, तळ्यातल्या गणपतीपुढचा बगीचा, संभाजी उद्यान, शाहू उद्यान, पेशवे उद्यान, रुंद केलेला लकडी पूल, कोपऱ्या-कोपऱ्यांवर उभे केलेले देखणे पुतळे हे सारं पाहून तो बावचळून जाईल. हे सारे बदल घडून आले याचं कारण प्रथम वैचारिक बदल झाला. म्युन्सिपालिटीकडे आता पालकत्वाची भूमिका आली. एके काळचा ‘मेंबर’ हा आता नगरपिता झाला.

हा फरक काही एका रात्रीत झाला नाही. रोम काही एका दिवसात बांधलं नव्हतं. अनेक प्रकारच्या विरोधांतूनच हा बदल होत गेला. समाजात विद्युत्प्रवाहाप्रमाणं करणात्मक आणि अकरणात्मक प्रवाह असतात. निसर्गात कुठलाच बदल संघर्षाशिवाय घडत नाही. आपण जगत असतो म्हणजे क्षणाक्षणाला मरत असतो हे जसं आहे, त्याचप्रमाणं साऱ्या मानवी समाजाचं आहे. ‘जुनें जाउं द्या मरणालागुनि’ म्हणावंच लागतं. लहानग्या, चिमुकल्या बोळांशी काही सुखद आठवणी गुंफलेल्या असतीलही; पण ते बोळ आजूबाजूची घरं पाडून रुंद करावे लागतात. अशा वेळी विरोध सुरू होतो. त्यातून चिरोट्यासारखे समाजाचेदेखील पापुद्रे असतात. काही वरचे, काही खालचे. काहींना साखरेचं साहचर्य अधिक, काही त्या गोडव्यापासून वंचित...! बालपणातले संस्कार निराळे असतात. आर्थिक परिस्थिती भिन्न असते. पूर्वग्रह असतात. स्वार्थ असतो. बुद्धिमत्तेत दर्जे असतात. या नानाविध कारणांनी सार्वजनिक जीवनात ‘सर्वेषाम् अविरोधेन’ चालणं दुरापास्तच असतं. त्यामुळं ज्यांना भविष्याचं दर्शन आधी घडतं, त्यांना सदैव विरोधच होतो. ज्या पुण्यात शाळेत शिकायला जाणाऱ्या मुलींच्या अंगावर चिखलफेक होत असे, त्याच पुण्यात फटफटीच्या मागल्या सीटवर आपल्या वृद्ध वडिलांना बसवून डॉक्टरांच्या दवाखान्याकडे नेणारी सुकन्या आढळते. हा बदल घडवायला फुले-आगरकर-कर्वे यांसारख्या देवमाणसांना काय भयंकर भोग भोगावे लागले आहेत! पुण्यात साधी बस सुरू झाली त्या वेळी ‘पुण्यात कशाला हवी होती बस? इथं सायकलीवर टांग टाकली की तासाभरात नगरप्रदक्षिणा करता येते!’ - म्हणणारे लोक होते. आज बसेस अपुऱ्या पडतात.

एकदा ही पालकत्वाची भावना रुजल्याबरोबर पाल्याच्या सर्वांगीण विकासाची जोपासना नगरपित्यांवर आली.

पूर्वीही म्युनिसिपल शाळा होत्या. परंतु तिथं उत्तम दर्जाचं शिक्षण द्यायचं आहे ही भावना नव्हती. गरिबांच्या पोरांना चार अक्षरं लिहिता आली आणि जुजबी आकडेमोड करता आली की संपलं, ही भावना होती. त्यामुळं इतरत्र पोटापाण्याची सोय होऊ न शकणारे व्हर्नाक्युलर फायनल तिथं शिक्षक म्हणून जात. त्यांचे पगार अपुरे. त्या काळातल्या स्वस्ताईलाही अपुरे असत. जोड-उद्योग म्हणून त्यांतले काही बिचारे लग्नातल्या पंक्तीत वाढप्याचं काम करत. शाळेतले विद्यार्थी दरिद्री, शिक्षक दरिद्री आणि इमारतीही दरिद्री! यापुढं खासगी शाळांपेक्षाही नगरपालिकेच्या शाळा अधिक सुंदर हव्यात हा आग्रह सुरू झाला. ‘मंडई’ हे केवळ भाजीपाला विकत घेण्याचं स्थान न राहता सहज मौज म्हणून फिरून यावं अशी सुंदर जागा झाली. उपयुक्ततेच्या आणि स्वच्छतेच्या जोडीला सौंदर्य हा विचार आला. नागरिकांचा मानसिक विकास हा आता नगरपालिकेच्या कक्षेत आला. थोडक्यात म्हणजे कल्याणकारी राज्याच्या कल्पनेत प्रजेच्या सर्वांगीण विकासाची जी जबाबदारी असते, ती आता नगरपालिका आणि पुण्यासारख्या झपाट्यानं वाढणाऱ्या शहरात महानगरपालिकेकडे आली. गल्लीबोळांनी बुजबुजणाऱ्या गावाचं महानगर झालं. साहजिकच इथल्या नागरिकाचाही महानागरिक झाला. त्याला नगरविकासाची नवी आणि भव्य स्वप्नं पडायला लागली.

एके काळी जिथं फक्त गुन्हेगार वसाहत नावाची निराळी वसाहत असे, तिथं लोकांचं आर्थिक जीवन समृद्ध व्हावं म्हणून औद्योगिक वसाहती झाल्या. कारखान्यांचा कळकट-धुरकटपणा जाऊन कारखान्यांच्या आवारात सुंदर हिरवळी आल्या, बागा आल्या. आणि आधुनिक पद्धतीनं बांधलेल्या घरांच्या वसाहती आल्या. विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहं ही कॉलेज चालवणाऱ्यांची जबाबदारी होती. आता महानगरपालिकेनं विद्यार्थ्यांची वसतिगृहं बांधली. मुक्तद्वार वाचनालय आलं. जुन्या बुद्रुक पेठांच्या जागी जिथं मोकळी हवा खेळते अशा नव्या पेठा आल्या. ओसाड पडीक जमिनीचं भाग्य उदयाला आलं. तिथं बागा आल्या. जी पर्वती गावाबाहेर होती तिचाच आस करून पुणे शहर तिच्याभोवती आता चक्राकार वाढू लागलं आहे. अनेक गरजा वाढल्या. क्रीडांगणाची भूक वाढली. भव्य स्टेडियम उभं राहिलं. गलिच्छ वस्त्यांच्या निर्मूलनाचे प्रश्न आले. सुदृढ शरीरावर खरजेचे फोड उठावे तशा या झोपड्या डोळ्यात खुपू लागल्या; पण त्याबरोबरच पालकत्वाच्या भावनेमुळं त्यांची अधिक चांगल्या ठिकाणी सोय करण्याची जबाबदारी आली.

आपल्या महानगराच्या सर्वांगीण विकासात कशाकशाची उणीव आहे, त्याचा खूप जोरानं विचार सुरू झाला. नागरिकांनी वर्तमानपत्रांतून ते विचार व्यक्त करायला सुरुवात केली. परदेशपर्यटन करून आलेल्या लोकांनी तिथल्या महानगरपालिकांनी केलेल्या चांगल्या कार्याची माहिती लोकांना दिली. प्रत्यक्ष पर्यटन केलेल्या लोकांनीच नव्हे, तर माहितीपटांतून, मासिकांतून, ग्रंथांतून, वास्तुशिल्पाच्या नव्या ज्ञानातून, उपयुक्तेतच्या जोडीला सौंदर्यही हवं हा विचार दृढ झाला. अनेक मार्गांनी हा विचार आणि असंतोष प्रकट होऊ लागला. आता आपला असंतोष प्रकट केला तर तो वांझोटा ठरणार नाही, याची खात्री वाटायला लागली होती.

जीवनातल्या सर्वच अंगांनी आता ‘कशासाठी? पोटासाठी’च्या बरोबर जीवनातल्या खंडाळ्याच्या घाटातल्या सौंदर्याचा शोध अधिक जोमानं सुरू होतो आहे. आपण ह्या जगात नुसतेच पोटार्थी म्हणून आलो नाही, तर आनंदयात्री आहोत याची भावना समाजात अधिक रुजवायला पाहिजे, हा विचार समाजाच्या सर्व थरांतून रूढ होतो आहे. ते सौंदर्यमय वातावरण निर्माण होण्यासाठी आवश्यक असणारा आर्थिक विकास कसा घडेल याचीही दक्षता घेतली जाते आहे. सौंदर्याचा शोधदेखील खंडाळ्याच्या घाटातल्या चढणीसारखाच आहे. अनंत अडचणी आहेत. परंतु मला आर्थिक अडचणींपेक्षा मनाची आणि विचारांची दारं बंद करून बसणाऱ्यांच्या विरोधाची अडचण भयंकर वाटते. निव्वळ उपयुक्ततावादी मंडळीपुढं हात टेकावेसे वाटतात. या लोकांच्या मनाची घडणच मला समजू शकत नाही. बोहल्यावरच्या वधूवरांच्या मस्तकांवर मंगलाक्षतांचा वर्षाव होत असताना ह्या असल्या येरूंच्या मनात देशातल्या लोकसंख्येचा प्रश्न आता अधिक बिकट होणार ही भीती नक्की उभी राहत असणार. नव्या जीवनाच्या उंबरठ्यावर पडणाऱ्या सोनपावलांचं सौदर्य त्यांना दिसणार नाही.

‘मुन्शिपालट्यांचा आणि थेटरांचा संबंध काय?’ हा प्रश्न असल्या अगम्य डोक्यांतूनच उभा राहतो. सुदैवानं पुण्याच्या महानगरपालिकेच्या पालकत्वाची भावना असलेल्या नगरपित्यांनी असल्या विरोधाला उत्तम नाट्यगृह उभारूनच उत्तर दिलं आहे.

माझ्या माहितीप्रमाणं पुणे महानगरपालिकेनं हे रंगमंदिर उभारून साऱ्या भारतात एक नवा अग्रमान मिळवला आहे. पुणे महानगरपालिकेच्या बागा होत्या. आज फुललेल्या, कोमेजलेल्या, अर्धस्फुट अशा अनेक मानवी मनाच्या कळ्या, फुलं आणि निर्माल्य झालेल्या मनाचं दर्शन जिथं घडतं अशी ही बागच ‘बालगंधर्व नाट्यमंदिर’ हे नाव घेऊन उभी राहत आहे. संभाजी उद्यानशेजारी हे रसिकांची आणि कलावंतांची मनं फुलवणारं उद्यान उभं राहत आहे आणि केवळ शारीरिकच नव्हे, तर मानसिक आरोग्य सुधारण्याची नवी जबाबदारी आता पुणे महानगरपालिकेनं स्वीकारली आहे.

बालगंधर्व रंगमंदिराच्या उद्घाटनप्रसंगी यशवंतराव चव्हाण, पु. ल. देशपांडे आणि अन्य मान्यवर. (फोटो राजहंस परिवाराच्या संग्रहातून साभार)श्रीपाद कृष्णांनी मराठी मनाचं वर्णन ‘आकांक्षांपुढतिं जिथें गगन ठेंगणे’ असं केलं आहे. एव्हान नदीच्या काठी स्ट्रॅटफर्डला शेक्सपिअरचं भव्य स्मारक उभं आहे. आज मुळामुठेच्या तीरी पुण्याला, इंग्रजांना शेक्सपिअर जितक्या प्यारा तितकाच मराठी माणसांना प्यारा असणाऱ्या त्यांच्या लाडक्या बालगंधर्वांचं स्मारक उभं राहतं आहे. वास्तूची भव्यता ती उभारणाऱ्यांच्या मनाची भव्यता दाखवते. आज हे नाट्यमंदिर पाहताना कलावंतांचं मन पुण्याच्या नागरिकांविषयी कृतज्ञतेनं भरून येईल. पुण्याच्या रसिक नागरिकांना अभिमानानं म्हणावंसं वाटेल, की ज्या थोर कलावंतानं आयुष्याची साठ-सत्तर वर्षं आमच्या जीवनात अपार आनंद दिला, ज्याची गोजिरी पार्थिव मूर्ती नष्ट झाली, तरी ज्याचे अपार्थिव स्वर अमर आहेत, त्याचं स्मृतिमंदिर आम्ही प्रथम उभं केलं, आणि ज्यांच्या मनाची दारं मोकळी आहेत आणि ज्यांना भविष्याचं दर्शन घडू शकतं असे लोक म्हणतील की, ‘वा! पुण्याची ही महानगरपालिका नव्या काळाची पाउलं ओळखणारी आहे. पालकाच्या पोटी असणारं प्रेम जाणणारी आहे.’

मनुष्यप्राण्याला भाकरी तर हवीच हवी. ती त्याच्यातल्या प्राण्याची भूक आहे. त्याची दुसरी भूक आहे ती शरीरापलीकडे नांदणाऱ्या आनंदाची. ती भागली तरच त्या प्राण्यातलं मनुष्यत्व प्राणीपणावर मात करून जाऊ शकतं. ही भूक संभाजी उद्यानातलं एखादं गुलाबाचं फूल भागवतं, नेहरू स्टेडियमवर रंगलेला खेळ पाहताना ती भागते. उद्या या बालगंधर्व रंगमंदिरात बालगंधर्वांच्याच सुरांतून स्फूर्ती घेऊन गाणारी पुढल्या पिढीतली एकलव्यासारखी बालगंधर्वांच्या गायकीची उपासना करणारी कलावती तरुणी गाईल. त्या वेळी समोरचा रसिकही ही दुसरी भूक भागल्यामुळं तृप्त होईल. बालगंधर्व रंगमंदिराला काय किंवा संभाजी उद्यानातली बहरलेली फुले पाहून मिळालेला काय, जो दुवा मिळेल, त्या प्राप्तीतला अर्धा वाटा महानगरपालिकेचा असेल.

नगरपिते येतात-जातात. जाणाऱ्या नगरपित्यांनी जाता जाता मागं पाहावं आणि आपण ज्यांचे पालक म्हणून त्या स्थानावर बसलो त्या पाल्यांसाठी आनंदाचा असला कुठला ठेवा ठेवून चाललो आहो त्याचा स्वत:च्याच मनाशी हिशेब करावा. मतदारांना गुंगवणारे अहवाल देता येतात. स्वत:च्या मनाला फसवणारा हिशेब नाही करता येत. नव्यानं नगरपिते होऊ पाहणारांनी ही पालकत्वाची भूमिका नीट मनात बाळगावी. दुर्दैवानं आजही काही अपवाद सोडले तर सार्वजनिक जीवनात सर्व प्रकारची निर्मलता अभावानंच दिसते, आणि म्हणूनच असल्या अनेक अमंगल शक्तींवर मात करून जीवनातल्या सौंदर्याच्या उपासनेची ही असली भव्य आणि सुंदर स्थानं महानगरपालिकेकडून उभी केली जातात त्या वेळी उदंड वाटतं.

या प्रसंगी बालगंधर्वांच्या स्मृतीला वंदन करताना पुढल्या पिढ्यांसाठी मराठी रंगभूमीवरच्या अनभिषिक्त सम्राटाचं भव्य स्मारक उभारणाऱ्या पुण्याच्या महानगरपालिकेला, पर्यायानं पुण्याच्या साऱ्या नागरिकांना अंत:करणपूर्वक धन्यवाद देतो. वेरूळ-अजिंठ्यानंतर केवळ निर्मळ आनंदासाठी उभारण्याच्या भव्य वास्तुशिल्पाची परंपरा परकीयांच्या राजवटीत भंगली होती. ह्या सुंदर आणि भव्य वास्तूच्या रूपानं त्या परंपरेचा जीर्णोद्धार होवो आणि ‘उत्कट भव्य तें घ्यावें’ म्हणणाऱ्या समर्थांच्या वंशातले आम्ही आहोत, हे असल्या वास्तूंकडे अंगुलिनिर्देश करून म्हणण्याचं भाग्य आम्हांला लाभो, ही माझी इच्छा व्यक्त करतो.

(स्मरणिकेतील हा लेख मौज प्रकाशनातर्फे प्रकाशित करण्यात आलेल्या ‘पुरचुंडी’ या पुस्तकात पुनर्मुद्रित करण्यात आला आहे. ‘पुलं’च्या साहित्याचे स्वामित्व हक्क असणाऱ्या ‘आयुका’ची परवानगी घेऊन हा लेख येथे प्रसिद्ध केला आहे.)

मूळ स्रोत - https://www.bytesofindia.com/P/UZWBBI

Thursday, January 28, 2021

रफ स्केचेस् – सुनीताबाई

कव्हर झालं. ब्राऊन पेपरवर पांढऱ्या रंगाने वारकऱ्याच्या कपाळावरचा टिळा बोटाने ओढला होता आणि खाली काळ्या बुक्क्य़ाचा ठिपका.

१९७८- ८०च्या आगची मागची गोष्ट असेल. पुण्यात होतो. चिक्कार काम असे. एकदा मधुकाका कुलकर्णी म्हणाले, ‘‘अरे, पुलंचं नवं पुस्तक करतो आहे ‘तुका म्हणे आता’ नावाचं. कव्हर कर की!’’ 

मी म्हटलं, ‘‘करतो. त्यात काय?’’

पुलं नेहमी भेटत. गप्पाटप्पा चालत. तोवर पुलंच्याभोवती बरीच प्रभावळ विणली गेलेली होती; पण मला तेव्हा कशाचा म्हणता कशाचा पत्ता नसे. त्यांचं लेखन सोडलं तर त्यांच्याबद्दल बाकी फार काही माहिती नव्हतं. बरंच होतं ते म्हणजे.

कव्हर झालं. ब्राऊन पेपरवर पांढऱ्या रंगाने वारकऱ्याच्या कपाळावरचा टिळा बोटाने ओढला होता आणि खाली काळ्या बुक्क्य़ाचा ठिपका.

मधुकाका खूश! मला म्हणाले, ‘‘मी पुलंना फोन करून ठेवतो. तूच जाऊन त्यांना एकदा दाखवून ये!’’

मी म्हटलं, ‘‘जातो!’’

आणि गेलो एका सकाळी. जोशी हॉस्पिटलच्या शेजारची ती ‘रूपाली’.. दार बंद वगैरे!

बेल वाजवली. दारात बाई. मला म्हणाल्या, ‘‘कोण तुम्ही?’’

मी म्हटलं, ‘‘सुभाष अवचट.’’

‘‘म्हणजे कोण?’’

माझ्या डोक्यात खटकी पडलीच. तरी म्हटलं, ‘‘चित्रकार!’’

बाईंनी विचारलं, ‘‘काय काम आहे?’’

मी सरळ म्हणालो, ‘‘माझं काहीही काम नाही. मधुकाका कुलकर्णीनी भेट सांगितलं, म्हणून आलो होतो. आता चाललो.’’

तेवढय़ात घरातून हालचाल झाली. ते पुलं होते. म्हणाले, ‘‘अगं, येऊ दे, येऊ दे त्याला.. ये रे, ये तू!!’’

स्वत: पुढे येत पुलं मला हाताला धरून बैठकीच्या खोलीत घेऊन गेले. मऊ, ऊबदार घर. सकाळचा सुंदर प्रकाश. पुलंना कव्हर दाखवलं. फार खूश झाले. मला म्हणाले, ‘‘मस्त रे!!!’’

बाई तिथेच बसलेल्या.

म्हणाल्या, ‘‘बघू काय केलंय ते!!’’

माझं आर्टवर्क बघतानाची त्यांची ती धारदार नजर मला आवडली नाही. वरून प्रश्न.. ‘‘काय आहे हे? असंच का केलंय? यातून काय सांगायचंय?’’

मला या असल्या प्रश्नांची उत्तरं द्यायला अजिबात आवडत नाहीत. त्यातून डोक्यात खटकी पडलेलीच होती.

मी काहीही बोललो नाही. विषय बदलत म्हणालो, ‘‘अहो बाई, एवढी मस्त सकाळ आहे. जरा चहा टाका की आमच्यासाठी!!’’

एक तर या बाई कोण, त्या माझ्या आर्टवर्कबद्दल का बोलतायत असे प्रश्न मला पडलेले. पुलंनी सावरून घेतलं. ‘चहा हवाच आता..’ म्हणाले.

बाई नाइलाज असल्यासारख्या उठून चहा टाकायला आत गेल्या.

मी सहज पुलंना विचारलं, ‘‘कोण हो या?’’

ते म्हणाले, ‘‘अरे, ही सुनीता. माझी बायको. ओळखलं नाहीस का?’’

बापरे! मी झटका बसल्यासारखा गप्पच बसलो!

काहीच सुचेना. तेवढय़ात सुनीताबाई चहा घेऊन आल्या. माझ्यासमोर कप धरत म्हणाल्या, ‘‘घे चहा!!’’

घशातून गरम जाळ खाली उतरल्यावर मग मला जीभ उचकटायला थोडा धीर आला. पुलं होतेच, त्यांनी वातावरणातला ताण अलगद काढला. मग बाईही खुलल्या. गप्पा झाल्या.

ही अशी सलामी. ती झडली त्या पहिल्या दिवशी आपल्याला एक ताठ कण्याची मैत्रीण मिळणार आहे, हे मला माहिती नव्हतं.

हळूहळू भेटी व्हायला लागल्या. सूर जुळले. सुनीताबाईंच्या नजरेतल्या करारी पाण्याला स्नेहाची मऊ धार असे.. ती दिसायला लागली.

त्याचदरम्यान काही काळासाठी भांडारकर रोडवरच्या एका बंगल्यात मी माझा स्टुडिओ थाटला होता. दगडी, गारेगार भिंतींचा देखणा बंगला. भोवती झाडी आणि मस्त शांतता. बंगल्याच्या आऊटहाऊसमध्ये माझा स्टुडिओ. तिथे मी काम करीत बसलेला असे. समोरच्याच गल्लीत माझं घर होतं. माझी बायको सुमित्रा. दोन छोटी मुलं.

पलीकडे तात्या माडगूळकर. आणि आम्ही दोघेही पुलंच्या फिरायला जायच्या रस्त्यावरच अगदी.

फार श्रीमंत दिवस होते ते. संध्याकाळ उतरली की पुलं चक्कर मारायला जाताना दिसत. खरं तर त्यांचा स्वभाव बैठा. त्यांना अशा चालण्या-बिलण्यापेक्षा मस्त बैठक जमवून गप्पा-गाणी करायला जास्त आवडत. त्यामुळे स्टुडिओत मी दिसलो की चालणं सोडून ते सरळ आत येत. मला म्हणत, ‘‘काय चित्रकार? काय चाललंय?’’

ते बसतात, तोवर अनेकदा तात्या माडगूळकर डोक्यावर टोपी चढवून आणि हातात त्यांची ती लाडकी काठी घेऊन रमतगमत बंगल्याच्या फाटकातून आत शिरत! की झालंच मग! सगळा कल्ला नुसता!!! माझ्या रंगांच्या उघडय़ा टय़ुबांना झाकणं लागलीच लगेच!! ज्या काय गप्पा रंगत.. तोड नाही!

क्वचित कधीतरी वि. म. दांडेकरांना फिरता फिरता आतल्या माहोलाचा सुगावा लागे. मग ते फाटकातून जोराने हाक देत, ‘‘हं.. काय रे?’’

की मी बाहेर जाऊन त्यांना आत घेऊन येई!! मज्जा!!

संध्याकाळ उतरणीला लागली की तात्यांना मूड आलेला असे. ते डोळे मिचकावत म्हणत, ‘‘मग काय अवचट, काही वाईट विचारबिचार येतायत की नाही मनात?’’

आम्ही तयारच असायचो मैफिलीला! दांडेकरांकडे अनेकदा विमानतळावरून डय़ुटी-फ्रीमधून आणलेली महागडी स्कॉच असे. ते म्हणत, ‘‘थांबा, मी आलोच!’’

पुलंचा पाय असा सुट्टा नसे. ते म्हणत, ‘‘बसलो असतो रे आज.. पण सुनीताला कोण सांगणार?’’

मी लगेच उडी मारून म्हणायचो, ‘‘थांबा, मी करतो फोन. माझं ऐकतात त्या!’’

नुस्तं ‘हॅलो’ म्हटलं की सुनीताबाई वेळ-काळ बरोब्बर ओळखत. म्हणत, ‘‘चित्रकारा, काही सांगू नकोस तू. भाई आत्ता तुझ्याकडे आहे आणि त्याला यायला उशीर होईल, शिवाय तो जेवायला नसेल; हेच ना? माहित्ये मला ते!’’

पण हे इथेच संपत नसे.

घरी माझी बायको सुमित्रा एकटी आहे, ही इतकी माणसं आयत्यावेळी जेवायला नेऊन मी तिला त्रास देणार आहे; याबद्दल आधी माझी यथास्थित खरडपट्टी निघे. मग म्हणत, ‘‘बरं, किती जण आहात जेवायला? सुमित्राला सांग, काळजी करू नकोस. मी दोन-तीन पदार्थ आणते करून!’’

आमची जमवाजमव होऊन आम्ही समोरच्या गल्लीतल्या माझ्या घरी पोचतो म्हणेतो गरमागरम जेवणाचे डबे बास्केटमध्ये घालून सुनीताबाई हजर!!

माझा मुलगा धृव तेव्हा अगदी लहान होता. आम्ही त्याला ‘बन्या’ म्हणू. ख्यालीखुशाली होऊन आम्ही गच्चीवर बैठक जमवायला निघालो की आमच्या पायापायात करत बन्याही आमच्या मागोमाग येई. ग्लास मांडणं, खाण्याचे पदार्थ वर आणणं या सगळ्यात मदतीला बन्या पुढे! मग जी मैफल रंगे.. काय विचारता!!!

मद्यपान नाममात्रच. खरी मजा गप्पांची. पुलं म्हणत, ‘‘पेटी हवी होती रे सुभाष! आणतोस का घरून?’’

मी म्हणायचो, ‘‘मुळीच नाही! इथे गाणी नकोत तुमची!! गप्पा कशा होणार मग आपल्या? आपल्या गप्पा हाच पूरिया धनश्री आहे असं समजा!’’

पुलंशी मी हे असं भांडण काढलं की सुनीताबाई नुसत्या हसत बसत. त्या गप्पा, तो सहवास, त्या रंगलेल्या रात्री.. मोठी श्रीमंती आहे ती माझी!

जेवायची तयारी झाली की कधी तात्यांच्या, कधी दांडेकरांच्या, सुनीताबाईंच्या मांडीवर बसलेला बन्या खाली जाऊन त्याची एक हॅट होती ती घेऊन येई. प्रत्येकासमोर धरून म्हणे, ‘टिप प्लीज..’ पुलंच्या खिशात कधी एक नाणंही नसे. ते त्यांचा रिकामा खिसा उलटा करून बन्याला दाखवत. मग सुनीताबाई आपल्या कमरेची चंची काढून बन्याला टिप देत आणि त्याच्या गालावर हात फिरवून दुरूनच मुका घेत.

गप्पांच्या मैफिलीनंतर रात्री उशिरा जेवणं आवरली की स्वयंपाकघर आवरून, उरलंपुरलं भांडय़ांत काढून ठेवून, खरकटी भांडी घासूनपुसून जागच्या जागी गेली, की मगच सुनीताबाई कमरेच्या चंचीतली गाडीची किल्ली काढून पुलंना घेऊन घरी जायला निघायच्या. सुमित्राला अगदी कसंनुसं होऊन जाई. पण बाईंच्या कामाच्या झपाटय़ापुढे आम्ही कुणीच काही बोलू शकायचो नाही.

हळूहळू आम्ही एकमेकांच्या स्वभावांना रुळलो आणि कुठे नाटक-सिनेमाला जायचं असेल तर सुनीताबाई फोन करून विचारू लागल्या,

‘‘काय चित्रकार, येणार का?’’

मी तयारच असायचो. एकदा असेच लक्ष्मीनारायण थिएटरमध्ये ‘झोर्बा द ग्रीक’ हा अफलातून सिनेमा पाहायला गेलो होतो. त्यांची ती फियाट चालवायला सुनीताबाई स्टिअरिंगवर. वाटेत कुणीतरी अचानक मधे आलं तर बाईंनी करकचून ब्रेक दाबले.

म्हटलं, ‘‘काय हो हे?’’

तर म्हणाल्या, ‘‘अरे, महाराष्ट्रातली दोन मोठी माणसं तुम्ही! माझ्या गाडीत तुम्हाला काही झालं, तर लोक फाडून खाणार नाहीत का मला?’’

दिसणं, बोलणं सगळं कसं अगदी शिस्तीत. रेखीव आणि नेटकं. ही एक लवलवती ताठ रेघच आपल्याभोवती वावरते आहे असं मला वाटे. मी अनेकदा उगीचच त्यांच्याकडे नुसताच पाहत बसलेलो आहे.

गप्पा व्हायला लागल्या तसे एकमेकांच्या जिव्हाळ्याचे विषयही उमजू लागले. जी. ए. कुलकर्णी गेले तेव्हाची गोष्ट. महाराष्ट्र टाइम्सचे संपादक होते गोविंदराव तळवलकर. जीएंच्या बातमीच्या मागोमाग गोविंदरावांचा फोन आला. मला म्हणाले, ‘‘जीए गेल्याचं आत्ताच कळतं आहे, तर तू त्यांच्यावर एक लेख लिही महाराष्ट्र टाइम्ससाठी!’’

गोविंदरावांना कोण नाही म्हणणार?

मी म्हटलं, ‘‘लिहितो की.. त्यात काय?’’

लिहायला बसलो, लिहीत गेलो. पण नंतर मात्र फाटली. म्हटलं, एवढा मोठा साहित्यिक! आपण उगीच काही चावटपणा तर नाही ना केलाय?

मला एकदम विंदा आठवले. ते मला म्हणत, ‘‘अवचटा खवचटा, फार भरवसा धरू नये रे आपल्या अकलेचा!’’

आता आली का पंचाईत!

मी सरळ सुनीताबाईंना फोन लावला. म्हटलं, असं असं आहे.. ‘‘मी आत्ताच्या आत्ता तुमच्याकडे येतो. मी लिहिलंय ते काय लायकीचं आहे ते मला सांगा!’’

मला म्हणाल्या, ‘‘ये! तुझ्यासाठी चहा टाकतेच आहे मी!’’

गेलो. पुलं आणि सुनीताबाई दोघेही घरी होते. म्हटलं, ‘‘ऐका!’’

सरळ वाचत गेलो. लेख संपला तरी दोघे होते तस्से बसून. काही प्रतिक्रिया नाही. म्हटलं, मेलो! आता चंपी!

काही वेळाने पाहतो तर सुनीताबाईंच्या डोळ्यांना पाण्याची धार लागली होती. जवळ येऊन माझ्या हातावर हात ठेवत मऊ आवाजात मला म्हणाल्या, ‘‘अरे नालायका, तू काय तोडीचं लिहिलंयस माहिती तरी आहे का तुला?’’

जीएंवरचा माझा तो दीर्घ लेख त्या दोघांना इतका आवडला, की सुनीताबाईंनी तात्काळ ठरवून टाकलं : आता या लेखाचं पुस्तकच होणार. त्यात चित्रं जाणार. फोटो जाणार. हा लेख वर्तमानपत्रात छापून येणारच नाही.

मी घाबरून म्हणालो, ‘‘अहो, पण गोविंदराव?’’

सुनीताबाईंनी काही न बोलता गोविंदरावांचा नंबर फिरवला. ‘सुभाषचा लेख तुम्हाला मिळणार नाही,’ असं स्पष्ट सांगितलं. मागोमाग श्रीपुंना फोन केला आणि जीएंवर सुभाषचं पुस्तक मौज करणार आहे असं स्वत:च जाहीर करून टाकलं.

मी नुस्ता पाहत बसलो होतो मख्खासारखा!

पुढे सुनीताबाईंनी माझं ते दिव्य अक्षरातलं हस्तलिखित आपल्या ताब्यात घेतलं आणि माझ्या पुस्तकाचं बाळंतपण एकहाती निभावलं.

अशा! प्रेम करतील तर तेही असं करारी!!

एकदा मला दुपारीच फोन आला. मला म्हणाल्या, ‘‘अरे चित्रकारा, आज संध्याकाळी मी बालगंधर्वमध्ये बोरकरांच्या कविता वाचणार आहे. येतोस का माझ्याबरोबर!’’

मी उडी मारून म्हणालो, ‘‘म्हणजे काय? येईन की!’’

ठरल्या वेळी सुनीताबाई गाडी घेऊन मला न्यायला आल्या. आम्ही दोघेच गेलो. बालगंधर्व खचाखच भरलेलं. त्या भल्या प्रशस्त स्टेजवर काही म्हणता काही प्रॉपर्टी नाही. चौकोनी ठोकळ्यांची एक काळी बैठक आणि समोर एक माईक. एवढंच!! ना लाइट्सची जादू, ना संगीत, ना ड्रेपरी.. काही म्हणजे काहीच नाही. आणि समोर ही गर्दी! पहिल्या रांगेत बसून मी आपला काळजीत.. कसं होणार या बाईंचं? त्यात कविता अशा जाहीरपणे वाचतात ते मला कधी आवडायचं नाही. कविता ही खाजगी गोष्ट.. ती एकटय़ाने एकटय़ापुरती वाचायची असते असं मला वाटे. अजूनही वाटतं. त्यामुळे मी कधी कवितावाचनाच्या वाटेला गेलोच नव्हतो.. आणि बालगंधर्वमध्ये तर लोकांचा समुद्र उसळलेला.

पडदा बाजूला झाला- तर समोर गोऱ्या, लखलखत्या, तेजस्वी सुनीताबाई! काळ्या पडद्यासमोर एक शुभ्र ताठ रेघ. माईकसमोर बसलेली. उगीच मान वेळावणं नाही, गळेपडू प्रास्ताविक नाही. थेट कविताच. बोरकरांच्या. एकामागून एक. जादू उलगडत जावी तशा. ते अनपेक्षित लाघव मला पेलवेना. मी खुर्चीत थिजून गेलो. त्या संध्याकाळी अख्खं बालगंधर्व बोरकर नावाच्या लाटेवर उसळून ओसंडून जात राहिलं.. एका साध्या माईकच्या समोर बसलेल्या त्या शुभ्र, ताठ रेघेने हा उसळता दर्या एकटीने उभा केला होता!!!

कार्यक्रम संपवून परत निघालो. गाडीत मी गप्प. दातखीळच बसल्यासारखी झालेली. हे आपण काय पाहिलं, ऐकलं, अनुभवलं; माझं मलाच उलगडत नव्हतं. सुनीताबाईंनी विचारलं, ‘‘काय? कसं वाटलं तुला? जमलं का रे आज?’’

मी म्हटलं, ‘‘बाई, तुम्ही काहीतरी अद्भुत उभं केलं होतंत आज. मला काही सुचत नाहीये कसं सांगू तुम्हाला ते. मी तुम्हाला एक पत्र लिहून कळवीन!’’

म्हणाल्या, ‘‘चालेल चालेल! पण नक्की लिही बरं का! टांग नको देऊस!’’

मी म्हटलं, ‘‘नक्की लिहितो!’’

भेटी होत राहिल्या. स्नेह जडला होताच; तो अधिक घट्ट झाला. सुनीताबाईंशी भांडण काढायची भीती अशी कधी नव्हतीच. पण वादविवाद झाले की मजा यायला लागली.

हळूहळू मी कामात अधिक बुडत गेलो. प्रवास वाढले. त्यांच्यामागेही अनेक व्यवधानं होती. शिवाय नवनवी व्यवधानं लावून घेण्याची असोशीही होती.

एव्हाना महाराष्ट्रदेशी आणि परदेशीही पुलं आणि सुनीताबाई हे एक मिथक तयार झालं होतं. गोतावळा, गोष्टी, कथा, दंतकथा सगळ्याला पूरच येत गेला. मी त्यापासून लांब होतो.

त्यातच केव्हातरी सुनीताबाईंनी एक पुस्तक लिहून मराठी वाङ्मयाच्या चिमुकल्या वर्तुळात बॉम्ब फोडला. ‘आहे मनोहर तरी’! मी वाचलं आणि बाजूला ठेवलं. माझा अपेक्षाभंग झाला होता. म्हटलं, मुद्दाम कशाला सांगायला जा?

पण सुनीताबाईंचा कधीतरी फोन आलाच. त्यांना माझ्या प्रतिक्रियेची उत्सुकता होती. मी म्हटलं, ‘‘असं फोनवर नाही, पुण्यात भेटायला येतो. माझ्यासाठी चहा टाका तुम्ही. मग सांगतो.’’

गेलो.

विषय त्यांनीच काढला. कसं वाटलं सांग म्हणाल्या. समोर पुलं बसलेले. आता आली का पंचाईत!

पण म्हटलं, असतील! खरं बोलायला आपलं काय जातं?

सुनीताबाईंना म्हटलं, ‘‘ते तुमचं कौतुक वगैरे होतंय ते सगळं ठीक आहे हो.. पण रात्री उशिरा मैफल रंगात आलेली असताना कुमार गंधर्वाना साधा चहा हवा होता, तर तुम्ही नाही म्हणजे नाही दिलात, हे काही मला आवडलेलं नाही!’’

त्या उसळून म्हणाल्या, ‘‘अरे, पण कुमारला रात्री दुधातून औषध द्यायचं होतं; म्हणून नाही दिला मी चहा! लिहिलंय की त्यात!’’

‘‘तेच- कशाला लिहिलंय म्हणतो मी!’’ मी मागे हटायला तयार नव्हतो. पुलंचं अख्खं आयुष्य ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक श्रीमंतीची एवढी प्रदीर्घ कहाणी आहे, ती तुमच्यादेखत घडली. तुमच्या काळातली आकाशाएवढय़ा उंचीची अनेक माणसं तुमच्या आयुष्यात, घरात राहून, वावरून गेली. अनेक प्रसंगांना, गप्पांना, महत्त्वाच्या वादविवादांना तुम्ही साक्षी होतात. हे सगळं नोंदवणारी, टिपू शकणारी, त्याचं महत्त्व माहिती असणारी प्रखर बुद्धिमत्ता तुमच्यापाशी होती; तर तुम्ही त्यातलं काहीही न लिहिता पुलंनी कपाटात ठेवलेल्या शर्टाच्या घडय़ा मोडून त्यांची इस्त्री कशी विस्कटली, हे इतकं सामान्य काहीतरी कसं काय लिहिता तुमच्या पुस्तकात? याला काही अर्थ तरी आहे का?’’

मी सुटलो होतो.

मला मध्ये मध्ये अडवत त्या म्हणत, ‘‘अरे, मला काही डॉक्युमेंटेशन नव्हतंच मुळी करायचं. मी वेगळ्या दृष्टीने लिहिलं आहे हे!’’

त्या खुलासे देत राहिल्या, मी त्यांच्याशी भांडत राहिलो.

‘‘तुमच्या इतक्या श्रीमंत आयुष्यातल्या इतक्या महत्त्वाच्या माणसांबद्दल, घटना-प्रसंगांबद्दल न लिहिता तुम्ही हा असला कचरा का भरलाय पुस्तकात? मराठी माणसांच्या पुढल्या पिढीला कशी कळणार ही श्रीमंती? तुमच्याशिवाय कोण सांगणार आम्हाला? का नाही सांगितलं तुम्ही? का नाही लिहिलं?’’

शेवटी आम्ही दोघंही थकलो आणि विषय संपला. पुलं मंद हसत आमची ही कुस्ती शांतपणे बघत बसलेले होते.

सुनीताबाईंनी माझ्यासाठी चहा टाकला.

मग मध्ये काही र्वष गेली.

मग तर पुलंही गेले.

सुनीताबाई एकटय़ा पडल्या. त्यांच्यात शिगोशिग भरलेली तेजस्वी, चमचमती जादू मग मंदावतच गेली.

असाच केव्हातरी त्यांना भेटायला गेलो होतो पुण्यात. घर बदललेलं. सुनीताबाईही पूर्वीच्या नव्हत्याच उरलेल्या.

मला तिथे त्यांच्यासमोर बसवेना.

मी सहज म्हटलं, ‘‘आज चहा नको मला!’’

तर त्या खोल हसून म्हणाल्या, ‘‘अरे चित्रकारा, मी कुठून देणार आता तुला चहा? मला नाही जमत रे पूर्वीसारखा! चहासुद्धा नाही जमत आता!!’’

त्यांच्या जवळ जाऊन मी एक हलकी मिठी मारली आणि निघालो.

डोळे भरून आले होते. सुनीताबाईंच्या नजरेतली अजूनही अखंड तेवणारी मऊ धार लखलखताना दिसली, ती शेवटची!

मग त्या गेल्याच.

त्यांना कबूल केलेली एक गोष्ट मी शेवटपर्यंत केली नाही. बालगंधर्वमधली त्यांची कवितावाचनाची मैफल मला किती आवडली, हे त्यांना कळवणारं पत्र लिहिणार होतो मी. नाही लिहिलं.

आज सांगतो..

सुनीताबाई, त्या संध्याकाळी तुम्ही जे जादूचं जग उभं केलं होतंत, ते माझ्या मनातून आजतागायत विझलेलं नाही...

-सुभाष अवचट
लोकरंग
लोकसत्ता
24 Jan 2012