..पुलंच्या वेळी असंच झालं. माझ्या मनात, डोळ्यांसमोर त्यांची प्रतिमा होती एका परफॉर्मरची. त्यांचं एवढं साहित्य (पुनःपुन्हा) वाचूनही त्यांच्या 'बटाट्याची चाळ', 'वाऱ्यावरची वरात' या कार्यक्रमांचा विलक्षण प्रभाव पडल्यामुळे आकाराला आलेली प्रतिमा... त्यांच्या विविध क्षेत्रांतल्या असामान्य कामगिरीमुळे आणखी पक्की झालेली.
त्यांच्या 'बटाट्याची चाळ' या बहुरूपी कार्यक्रमाचा प्रभाव तर इतका होता की मला तो एक 'चमत्कार' वाटला. एक कलाकार तीन तास प्रेक्षकांना खिळवून कसा काय ठेवू शकतो याचं मला मोठं नवल वाटलं होतं. आपणही असं काही करायला हवं वाटण्याऐवजी, हेच करायला हवं असं वाटलं. आणि मी पुलंचा प्रयोग पुन्हा पुन्हा पाहून आणि 'बटाट्याची चाळ' मधले लेख वाचून त्यातला 'भ्रमण मंडळ' हा भाग चोख पाठांतर करून आमच्या हाऊसिंग कॉलनीच्या गणेशोत्सवात सादर केला. त्याचं कौतुक झालं. माझ्या अंगात उत्साह संचारला! मला वाटलं, आता कोणी सांगितलं, बोलावलं की करून दाखवायला हरकत नाही. 'दाभोळकर ऑप्टिशियन' आमच्या कॉलनीत राहायचे. त्यांच्या दुकानात जाऊन मी पुलंसारखा चष्माही करून घेतला. कॉलनीतल्याच एकदोघांनी मला त्यांच्या ऑफिसच्या वार्षिक समारंभाला हे सादर करायला बोलावलं. मग एकदा आमच्यासमोर राहणाऱ्या एका वकिलांनी मला विचारलं, 'काय रे तू पुलंना भेटलायस का?' 'नाही हो. फार इच्छा आहे. पण कसं जाणार?' 'मग हे त्यांचं भ्रमण मंडळ कसं करतोयस? परवानगी घेतली आहेस?' मला यासाठी परवानगी घ्यायची असते याची कल्पना नव्हती. 'सुनीताबाई केस करतील,' त्यांनी इशारा दिला. माझ्या उत्साहाला तात्काळ ब्रेक लागला. (मी चष्माही परत केला.) पण मग पुलंची भेट झाली, (त्या वयात) स्वप्नवत वाटणारं 'दर्शन' घडलं ते पक्कं आठवतं.
पार्त्याच्या एका सभागृहात श्री. ना. पेंडसे लिखित 'राजेमास्तर' या नाटकाचा पुलंच्या हस्ते मुहूर्त होता. तिथे मला माझ्या बाबांचे मित्र घेऊन गेले. त्यांनी माझ्या संग्रहातली पुलंची पुस्तकं - तोपर्यंत प्रकाशित झालेली सगळीच्या सगळी पाहिली होतीच,
शिवाय पुलंविषयी वर्तमानपत्रात आलेला मजकूर, त्यांची भाषणं या सगळ्याची मी व्यवस्थित कापून वह्यांमध्ये चिकटवलेली कात्रणंही पाहिली होती! (त्यांना ते 'वेड' बघून हसूच फुटलं होतं!) 'पुलंना भेटायचंय तुला? माझे मित्र आहेत ते.' असं त्यांनी म्हटल्यावर मला जवळजवळ हर्षवायूच झाला होता. 'राजेमास्तर'च्या मुहूर्ताच्या वेळी 'दर्शन' झालं! पुलंना पाहिल्याबरोबर वाटलं, आपल्यासमोर जी प्रतिमा होती, तसेच तर हे एरवीही दिसतात की! आनंदी, मिश्किल परफॉर्मर ! त्यांच्या अभिनयाच्या आणि संगीताच्या कर्तृत्वापेक्षा, वक्तृत्वापेक्षा त्यांचं साहित्यच आठवत राहिलं. परिच्छेदच्या परिच्छेद, वाक्यंच्या वाक्यं... विनोद एकापाठोपाठ एक ! कुडाळकरकाकांनी ओळख करून दिली. आता मला तो प्रसंग आठवला की वाटतं, त्यावेळच्या माझ्यात पुलंच्याच 'सखाराम गटणे' या पात्राची लक्षणं दिसत होती की काय? अर्थात मी 'कृत्रिम' किंवा 'छापील' बोलत नव्हतो. काही बोलतच नव्हतो. कुडाळकरकाकाच पुलंना म्हणाले, 'बरं भाई, येतो आम्ही.' पुलंनीच माझा हात हातात घेऊन 'बरं भेटू या हं' म्हटलं.
त्यानंतर काही काळानं आम्ही बऱ्याचदा भेटलो. तालमीत प्रयोगांआधी नाटकांच्या नंतर - त्यांच्या घरी नाट्यगृहांमध्ये. त्या आठवणी आहेतच. पण पहिल्या 'दर्शना'ची आठवण खास आहे.
या मनातल्या प्रतिमेशी बरोबर जुळणाऱ्या व्यक्ती. पण असेही भेटले, जे कल्पनेतल्या रूपाला छेद देणारे होते. प्रत्यक्षातले अगदीच वेगळे. आश्चर्यच वाटावं, चकित व्हावं, अविश्वास वाटावा असे. त्याबद्दल पुढच्या वेळी.
- दिलीप प्रभावळकर
माघी पौर्णिमेची रात्र. अतिशय सुंदर, स्वच्छ चांदण्यांचं आकाश. निरभ्र आकाश. भक्कम असा चांदण्यांचा प्रकाश. हलका थंड गारवा. हवेत व मोसंबीच्या बागेतही. एक हजार झाडं-फळांनी लदबदलेली. सोळा सोळा फूट अंतरावर दहा वर्षांची, एका रांगेत उभी असलेली, छान उठून दिसणारी मोसंबीची बाग. गारवा झिनमिन अंगभर चिपकणारा. मोसंबीच्या फुलांचा घनदाट दरवळ. सगळा आसमंत सुगंधित करणारा. दहा, अकरा, बारा वाजता वाढत जाणारी रात्र. लहानशा गवताच्या झोपडीजवळ मोसंबीच्या बागेत उतरलेलं माघी पौर्णिमेचं स्वच्छ निरभ्र चांदणं. शांत एकान्त. मध्येच वाऱ्यावर वाहत येणाऱ्या बांधावरल्या मोहाच्या शुभ्र फुलांचा मादक सुवास. मोहाच्या फुलांच्या नुसत्या सुवासाने सगळे तरतरीत झालेले.
पु. ल. देशपांडे, सुनीताबाई, कविवर्य बा. भ. बोरकर, वा. ल., आणखी शेतावरले पाच-सहा गडी. पाच-सहा साहित्यिक मित्र. माघी पौर्णिमेच्या रात्री मोसंबीच्या बागेत सबंध मराठी कविता, गाणी गप्पा, मस्करी, हास्यविनोद अशी चढाओढ चाललेली. रात्रीचे दोन कधी वाजले हे कळलंसुद्धा नाही. मी भाईंना (पु.ल.) म्हणालो, "थोडे डोळे बारीक करून एकटक बागेकडे पहा." मोसंबीच्या झाडांच्या काळपट सावल्या मोसंबीच्या झाडांखाली घर करून स्वस्थ बसलेल्या होत्या. एक हजार झाडं. झाडांमधलं जे अंतर होतं त्यात चांदण्यांचं आभाळ उतरलेलं. त्याचं त्या त्या आकाराचं चांदण्याचं झाड झालेलं. असं प्रत्येक चार-चार झाडांमध्ये एक-एक चांदण्यांचं झाड संबंध बगीच्यामध्ये दिसू लागलं. वारा आला म्हणजे त्या झुळुकीने जे झाड, नव्हे ते चांदण्यांचं झाड (मोठ्ठा झाडाचा पांढराशुभ्र झाडासारखा त्याचा ठिपका म्हणजेच झाड) हलायचं. दूर दूर अशा चांदण्यांच्या झाडांचं वाऱ्याच्या झुळकीसरशी लयबद्ध हलणं, मंद नाचणं.
आम्ही सांगितल्यावर मग बोरकर, सुनीताबाई, सगळ्यांनीच ती अस्तित्वात नसलेली परंतु प्रत्यक्षात असलेली चांदण्यांची झाडं मंद वाऱ्यावर, आमच्या कवितांवर, गाण्याच्या तालावर नाचताना पाहिली. आणि कसला आनंद ! हे वेगळं जग पाहिल्यावर, निसर्गाचं विलोभनीय सुंदर देखणं रूप पाहिल्यावर सगळेच वेडे झाले. बागेत पुन्हा पुन्हा डोळे टाकून पाहू लागले. निसर्गाच्या सचेतन मानवी जगण्याचा अपरंपार आनंद. सगळ्यांनी मिळून समूहाने कवितेचं आनंदगान गाताना, कविता म्हणताना बोरकरांनी अंगावरली शाल फेकून दिली आणि उभं राहून त्या चांदण्यांच्या झाडांमध्ये एकरूप होऊन ते मनसोक्त नाचू लागले. खूप नाचले. झाडांसोबतच्या डोळ्यांवर. अशा खूप रात्री. ऋतुवंत निसर्गाचं रूप. कवितेत कधीच न लिहिता आलेली, चित्रं उभी न करता आलेली त्यांची रूपं आजही मला पछाडून टाकताहेत, आनंद देताहेत. ते नीट लिहिता येत नाही... शब्दांपलीकडलं खरं म्हणायचं तर हेच. निसर्गाचं विविध रूपांनी नटलेलं, खुणावणारं आकाश, डोळे खुडून नेणारं आकाश.
- ना. धों. महानोर
(डॉ. श्रद्धानंद ठाकूर या आपल्या मेव्हण्याना पुलंनी लिहिलेलं हे पत्र गंमत म्हणजे डॉ. ठाकूरांनाही भाई हे टोपण नाव होतं.)
प्रिय भाई,
तुझे अमेरिकेहून पाठवलेले पत्र माझ्या वाढदिवसाच्या तारखेलाच लिहिलेले असल्यामुळे त्या दिवशी भरतभूमीत पोहोचणे शक्य नव्हते, पण आश्चर्य म्हणजे त्याच तारखेला खुद्द पुण्यातून पाठवलेल्या पत्राआधी मिळाले. यंदा माझ्या वाढदिवसाचा सप्ताह साजरा होत असल्यासारखी पत्रे येत आहेत. जन्तेला मी सत्तरीत शिरल्याचा भलताच आनंद झालेला दिसतो. वास्तविक ह्या वयातल्या वाढदिवसात वार्ध्यक्यसुलभ व्याधीखेरीज आणखी इतर कसलीही वाढ होत नसते. हे काही चतुर मंडळींनी जाणून मला एक आयुर्वेदिक उपचार पद्धती एक होमेपदी आणि एक ऍलोपथी अशी तीन घराण्यांची तीन पुस्तके वाढदिवसाची भेट म्हणून आली आहेत. एवढ्याने झाले नाही म्हणून एक अॅक्युपंक्चर तज्ज्ञ मला टोचून जाण्याचा मनसुबा व्यक्त करून गेले ते निराळे!
आज १८ तारीख. पण आजच्या डाकेलाही शुभेच्छापत्रे आली आहेत. एकदम हा इतका वर्षाव होण्याचे कारण मुंबई दूरदर्शनने एका कार्यक्रमात माझ्या गुळाच्या गणपतीतला इंद्रायणी काठी प्रसंग दाखवला आणि सुधीर गाडगीळने आज पु.लं.चा वाढदिवस आहे म्हणून उपस्थित प्रेक्षकांच्या टाळ्यांचा गजरात मला शुभेच्छा दिल्या. त्यामुळे मध्यरात्री फोन येणे वगैरे चालू होते. सालाबादप्रमाणे अनेक परिचित अपरिचित मंडळी घरी येऊन शुभेच्छा देऊन गेली. त्यातच दिवाळी! (शिवाय जेमिनी सर्कस ह्या चालीवर) शुभा नितिन वगैरे आले होते. मोहन, अंजली, महेश सुमित्राही येऊन गेले. एका चाहत्याचा (?) फोन रात्री १२ ।। ला १० तारखेला आला. त्याला ८ ता.ला वाढदिवस झाल्याचे सांगितल्यावर, 'मला वाटलं अजून चालूच आहे. हैं हैं हैं! असे कोडगे उत्तर मिळाले. माझा वाढदिवस मी नवरात्रासारखा साजरा करतो अशी त्याची कल्पना असावी. एका उत्साही पत्रकाराने मला असेच ७ ता.ला मध्यरात्री जागवून ७० व्या वर्षाचे नवे संकल्प काय असे विचारले. 'इथून पुढे रात्री निवांत झोप घ्यावी, असे म्हणतो.' हे सांगून मी त्याला फुटवला! असा तर असो हा वाढदिवस.
तुझे ऑपरेशन व्यवस्थित पार पडल्याचे वाचून खूप समाधान वाटले. वाटू द्यायची नाही म्हटले तरी काळजी वाटत होतीच. काळजी वाटण्यापेक्षा काळजी घेणे अधिक चांगले हे तत्त्वज्ञान कळते! मात्र तू त्या देशात जाऊन ऑपरेशन करून घेतलेस ते चांगले केलेस. तिथे ऑपरेशननंतरची देखभाल विशेष चांगली होते. मात्र विश्रांती ईज म्हणजे मस्टच घ्यायला हवी. (साला भर्डाचा स्टूडंट हाय!)
मात्र हे पत्र तुला मिळेल त्यावेळी तू व निर्मल डॉ. हबीकडून दिनेशकडे आलेली असणार. २२ नोव्हेंबरला रमाकांत अमेरिकेला जायला निघत आहे. विभाकडून तो दिनेशला फोन करीलच. त्याच्याबरोबर सुनीताने तुमच्यासाठी महाराष्ट्र टाईम्स, मौज, हंसचे दिवाळी अंक पाठवले आहेत. म.टा. व मौज मधे सुनीताचे लेख आले आहेत. जाणकार वाचकांची ह्या चिंतनपर लेखाला उत्तम दाद मिळाली आहे. सुधीर सवूर, गीता ह्यांना आमचे आशीर्वाद सांगणे. अमेरिकेला हेमंत संपून आता शिशिरागम झाला असणार. पुण्यातही आता थोडीफार थंडी पडायला लागली आहे. रात्रीच्या वेळी उष्ण तापमान १०-११० सेल्सीयस पर्यंत जाते. दिनेशला ज्योती गरम कपडे चढवते ना?
-भाई
(जीवनज्योत दिवाळी अंक २००९)
बोटीवरच्या एका जोडप्याने मला फार कौतुक वाटले. हे जोडपे मधुचंद्रासाठी निघालेले असावे. पारव्यासारखे हे जोडपे सदैव आपल्याआपल्यात असे. भोवतालच्या बोटीची त्यांनी अजिबात दखल घेतली नाही. बोटीवरच्या कुठल्याही कार्यक्रमात भाग घेतला नाही. शिष्टाचार म्हणूनदेखील त्यांनी कुणाला 'हॅलो' केले नाही.
त्यांच्या साऱ्या प्रणयलीला अत्यंत सौम्य होत्या. गोरीपान, उंच, पेशावरकडली असावीत. त्यांच्या हालचालीत एक मजेदार नवखेपणा होता. एकमेकांना प्रसन्न करण्याची तत्परता होती. पहिल्याच दिवशी नास्त्याच्या वेळी मी त्यांना पाहिले चहादाणीतून याने चहा ओतला की ती दूध ओतायची, ह्याने साखर घातली की ती ढवळायची. तेव्हाच लक्षात आले की हळद अजून ओली आहे.
(चित्र - ए आय मार्फत बनविले आहे)
त्याचे लक्ष नसले तर ती त्याच्याकडे टक लावून पाहायची आणि दूर समुद्रात काहीतरी दाखवून तिचे लक्ष त्या दृश्याकडे वेधले की तो तिच्याकडे पाहत असे. मधुचंद्राचे हे तरंगते चालतेबोलते काव्य पाहणे हा एक विरंगुळा होता. त्यांच्या त्या अलिप्तपणात एक विलक्षण मोहकता होती. त्यांची ओळख करून घ्यावी असे वाटले; पण विचार आला की, स्वर्गात आहेत बिचारे, का त्यांना जमिनीवर ओढा ? त्यांचा प्रेमविवाह नसावा. कारण त्यांच्या जोडहालचालीत पूर्वपरिचयाचा सराईतपणा नव्हता. एखाद्या रमणीय, पण अगदी नवख्या प्रदेशात शिरणाऱ्या प्रवाशासारखी ती एकमेकांच्या मनात शिरत होती.
- पूर्वरंग
पु . ल . देशपांडे
..चव्वेचाळीस - पंचेचाळीस सालची गोष्ट असेल. पुण्यातल्या भावे स्कूलच्या हॉलमध्ये कुमारचे गाणे झाले होते. त्या दिवशीची ' सुघर बर पायो ' अप्रतिम जमली होती. त्याच मैफिलीत कुमारने " प्रेम केले काय हा झाला गुन्हा" हे राजा बढ्यांचे भावगीत म्हंटले होते. मैफिलीला भानुमती श्रोत्यांत होती. " प्रेम केले काय हा झाला गुन्हा" ही ओळ म्हटल्यावर श्रोत्यांत एक " आम्ही वळखलं गss" च्या चालीची खसखसही पिकली होती. त्या विलक्षण जमलेल्या मैफिलीचे सूर कानात घेऊन परतणाऱ्या लोकांच्या स्वप्नातही नव्हते की, पुढली पाचसहा वर्षे हे गाणे मूक होणार आहे! पुण्याची ती कुमारच्या आजारापूर्वीची शेवटची बैठक. अनपेक्षितरीतीने बातमी आली की, कलकत्त्याच्या कॉन्फरंसमधून गाऊन येताना सर्दी - खोकला झाल्याचे निमित्त झाले, आणि तपासणीत ती व्याधी फार मोठी ठरली. त्यानंतरची पाचएक वर्ष कुमारने इंदूर देवासच्या भागात रुग्णशय्येवर काढली. सत्तेचाळीस ते बावन्न, पाच वर्षे कुमारचा सूर आमच्या कानी पडला नव्हता.
त्रेपन्न साल उजाडले. पुण्याला ' गुळाचा गणपती ' नावाच्या माझ्या चित्रपटाचे शूटिंग चालले होते. आऊटडोअर लोकेशन पाहायला मी देहू - आळंदीच्या दिशेला गेलो होतो. संध्याकाळी पाच - साडेपाचाच्या सुमाराला बादशाहीच्या बोळातल्या माझ्या बिऱ्हाडी परतताना नाक्यावर वामनराव देशपांडे मला भेटले.
" चला - असाल तसे चला"
मी माझ्या आळंदीच्या अबीर बुक्क्यात होतो. मी म्हटले, " कुठे चला?"
" अहो कुमार आलाय!"
" काय म्हणता काय? कुमार हिंडाफिरायला लागला?"
"अर्धा तास गायची परवानगी मिळालीय त्याला डॉक्टरची - गणूकाका कात्र्यांच्या क्लासात चला, फडक्यांच्या वाड्यात."
तसाच त्या दिशेने सुटलो. तीसचाळीस मंडळी होती. वसंत देशपांडे होता, अरविंद मंगरुळकर, वृद्ध मेहबुबखाँसाहेब होते, मारुलकरबुवा, मूछकाका पटवर्धन, भास्करबुवा जोशी. सुरुवातीला गणूकाकांनी कुमारला पुष्पहार वगैरे दिला. मग थोडावेळ वझेबुवांचे शिष्य भास्करबुवा जोशी गायले. मग वसंत देशपांडे गायला. मग हळूच कुणीतरी कुमारला सुचवले, " म्हणणार का काही?" त्याच्या चेहऱ्यावर एक मिस्किल हास्य उमटले. स्वारी दोन तंबोऱ्यात बसली. बसण्यातला तोच डौल. तंबोऱ्याचे गुंजन सुरू झाले. समोर उतू जाणारा आनंद चेहऱ्यावर दाटलेली स्नेहीमंडळी आणि गेली पाचसहा वर्षे आम्ही ज्या षडजासाठी आसुसलो होतो तो षडज लागला त्याच ताकदीचा. म्हातारे मेहबूबखाँ आजूबाजूचा शिष्ट समाज काय म्हणेल याची फिकीर न करता आपल्या खास मुशेलमानी मऱ्हाटीत उद्गारले,
" व्वा! अवो, चड्डीत मुतायच्या उमरीचं होतं, तेव्हापासून पयल्या 'सा ' ची हीच ताकद की वोss! जियो - आमचं उमर ऊन जाईS!"
कुमारच्या चेहऱ्यावर आजाराचे कुठलेच लक्षण नव्हते. पाच वर्षांपूर्वीचाच, कानांना ' आता अवधारिजो जी ' असे जरासे बजावून सांगणारा तोच, तसाच षड्रज लागला आणि त्यापूर्वी कुणीही न ऐकलेल्या एका रागातल्या चिजेचा अद्भुत मुखडा कानी पडला, " मारुजी भूलो ना म्हाने. " अस्ताई म्हटल्यावर पुन्हा चिजेच्या तोंडाकडे येताना मारूजी मधल्या ' जी ' वर कुमार कोमल रिषभावर दोनच सेकंद असेल पण अश्या ताकदीने ठेहरला की त्या कोमल रिषभाचा तीर मैफिलीला आरपार भेदून गेला. त्या रिषभाची जखम आजही माझ्या मनात ओलीच आहे. कुमारने मग त्या रागाचे नाव सांगितले, ' सोहनीभटीयार ' आणि म्हणाला, " गेल्या काही वर्षांत असे काही नवीन राग आणि चिजा झाल्या आहेत. "
शेवटी कुणाच्या तरी हाताला यशाची गुरूकिल्ली लागली आणि कुमार त्या आजारातून उठला. रामूभय्यांनी तर साऱ्या इंदूरला गावजेवण घालायचे बाकी ठेवले होते. गणूकाकांच्या क्लासात त्या संध्याकाळी कुमारचे गाणे ऐकून मी आणि वसंत देशपांडे माझ्या घरी परतल्यावर मध्यरात्र उलटेपर्यंत त्या अनुभवाचा आनंद आठवीत बसलो होतो. त्या दिवशी आळंदीला ज्ञानेश्वरांच्या समाधीवरचा हार कुणीतरी मला प्रसाद म्हणून दिला होता. त्या हाराशी ज्ञानेश्वरांच्या समाधीचे दर्शन आणि कुमारची ही मैफिल निगडित झाली होती. त्या दिवसाची आठवण म्हणून तो हार कित्येक दिवस जपून ठेवला होता.
कुमारच्या स्वरांचे मयूरपंख फुलले की एक प्रश्न माझ्यापुढे उभा राहतो. या भाग्याचा धनी मी का झालो? हे धन मला देऊन गेलेल्या किती म्हणून कलावंतांचे स्मरण करावे! झोळी खूप भरलेली आहे.पण कुमारने भरभरून दिलेल्या सुवर्णक्षणांच्या मुठी मोजदादीपलीकडल्या आहेत.
- पु. ल. देशपांडे
गुण गाईन आवडी
